Zmarła Teresa Odrowąż-Pieniążek (1934–2026) – redaktorka i muzealniczka książki, wieloletnia pracownica Muzeum Narodowego we Wrocławiu, z którym związana była w latach 1963–1995, pracując najpierw w Referacie Wydawnictw, potem zaś w Dziale Sztuki Wydawniczej, który zorganizowała w 1973 r. i przekształciła w 1987 r. w Oddział Muzeum Sztuki Książki (w organizacji), a następnie kierowała nim do przejścia na emeryturę, nadając mu unikatowy w skali kraju kształt.
Teresa Maria Odrowąż-Pieniążek, de domo Łubieńska, urodziła się jako jedyne dziecko w rodzinie Alfreda i Celestyny 29 lipca 1934 r. w Genewie, z której po roku wraz z rodzicami przeprowadziła się do rodzinnego majątku w Zasowie (pow. Dębicki). Po śmierci ojca (w 1944 r.) wychowywała ją matka – archiwistka i żołnierka AK, z którą Teresa zamieszkiwała po wojnie w Krakowie. W 1948 r. Celestyna Łubieńska została aresztowana i skazana politycznym wyrokiem Sądu Wojskowego we Wrocławiu na 7 lat pozbawienia wolności i utratę praw obywatelskich za działalność w cywilno-wojskowej organizacji konspiracyjnej Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość, wówczas opiekę nad swoją bratanicą objęła jej stryjna – Maria Starzewska, de domo Łubieńska (1907–2004), późniejsza dyrektorka Muzeum Śląskiego we Wrocławiu (od 1970 pod nazwą Muzeum Narodowe). W tym czasie Teresa ukończyła Liceum Ogólnokształcące Sióstr Urszulanek Unii Rzymskiej w Krakowie (matura 1951), po czym w latach 1951–1955 studiowała na Uniwersytecie Jagiellońskim na kierunku filologia klasyczna. Dyplom z tytułem magistra filologii klasycznej otrzymała 23 czerwca 1955 r. dzięki obronie dysertacji pt. De Graecorum diebus festis cerealium culturae dicatis (O świętach agrarnych u Greków), napisanej pod kierunkiem prof. dr. Ryszarda Gansińca. W 1957 r. wyszła za maż za Krzysztofa Jana Pieniążka h. Odrowąż (1932–2000).
W latach 1955–1959 pracowała w redakcjach czasopism „Kierunki”, „Za i Przeciw” oraz „Hejnał Mariacki” na stanowiskach korektorki, adiustatorki oraz redaktorki działu społecznego (jej artykuły skupiały się na problemach społecznych i kulturze Podhala). Przez kilka miesięcy pracowała na stanowisku bibliotekarki w Pedagogicznej Bibliotece Wojewódzkiej w Krakowie (1960). Po urodzeniu pierwszej córki zrezygnowała ze stałej pracy i dorywczo wykonywała tłumaczenia. W 1962 r. zamieszkała wraz z rodziną we Wrocławiu.
Fot. materiały archiwalne MNWr
W 1963 r. została zatrudniona w Muzeum Śląskim we Wrocławiu. Pierwszych 14 lat przepracowała w Referacie Wydawnictw (w strukturze Działu Naukowo-Oświatowego), gdzie awansowała do stanowiska adiunktki (1972), a od 1969 piastowała stanowisko kierowniczki. W ramach obowiązków pełnionych w referacie była m.in. redaktorką wielu wydawnictw muzealnych (niekiedy odpowiedzialną także za ich szatę graficzną) oraz sekretarzem redakcji czasopisma „Roczniki Sztuki Śląskiej” (funkcję tę sprawowała w latach 1970–1984). W tym okresie odbył się także jej debiut wystawienniczy: wraz z Joanną Krzymuską przygotowała wystawę czasową „Ona wczoraj i przedwczoraj” (8–27 marca 1966).
W 1973 r. rozpoczął się nowy rozdział w pracy zawodowej Teresy Odrowąż-Pieniążek: za zgodą Ministerstwa Kultury i Sztuki 12 grudnia utworzono w Muzeum Dział Sztuki Wydawniczej (DSW), w którym pod nadzorem dr Marii Starzewskiej została najpierw opiekunką kolekcji, potem kierowniczką działu (1974), by w 1975 r. zostać formalnie przeniesioną z Referatu Wydawnictw do DSW. To ona ukształtowała profil kolekcji DSW, a następnie rozwijała go, uzupełniała i opiekowała się jej poszczególnymi muzealiami. Pod jej kierunkiem powstały także ramy misji i programu wystawienniczego, kontynuowanego później przez jej następców. W tym dziale dalej awansowała, najpierw na stanowisko kustoszki (1979), a później – starszej kustoszki (1992). Ponieważ w międzyczasie DSW przekształcono w Oddział Muzeum Sztuki Książki w organizacji, dodatkowo od 1990 piastowała funkcję kierowniczki oddziału. Na emeryturę przeszła w 1995 r., jednak kontakty zawodowe z Muzeum utrzymywała aż do 2005 r., pracując w trybie pracy zleconej na rzecz oddziału, m.in. opracowując karty Katalogu naukowego muzealiów artystycznych i artystyczno-historycznych Muzeum Narodowego we Wrocławiu.
W ramach rozwoju zawodowego, w trakcie zatrudnienia w Muzeum, dwukrotnie udawała się na stypendium naukowe do Francji (znała biegle język francuski, biernie języki klasyczne i angielski): czteromiesięczne w 1974 r. i miesięczne w 1983 r. Oba były poświęcone badaniu twórczości polskich artystów książki skupionych w okresie międzywojennym wokół Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Książki w Paryżu (Société Polonaise des Amis du Livre à Paris). Podczas drugiego pobytu zapoznała się ze zbiorami Towarzystwa Historyczno-Literackiego przechowywanymi w Bibliotece Polskiej w Paryżu (Bibliothèque polonaise à Paris), Biblioteki Narodowej Francji (Bibliothèque nationale de France), Muzeum Ossipa Zadkina (Musée Zadkine), Muzeum-Domu Victora Hugo (Maison de Victor Hugo), przede wszystkim jednak odwiedziła Muzeum Drukarstwa w Lyonie (Musée de l’imprimerie et de la banque; obecnie Musée de l’imprimerie et de la communication graphique) – jedyne w owym czasie francuskie muzeum bibliologiczne – by zapoznać się z jego działalnością i nawiązać współpracę.
W ciągu swojego życia była niezwykle aktywna na wielu polach. Jako kuratorka lub współkuratorka przygotowała prawie 30 wystaw, opracowała, współopracowała lub zredagowała 14 katalogów i informatorów wystaw, opublikowała kilkadziesiąt artykułów naukowych, problemowych, popularnych i recenzyjnych. Udzielała się jako członkini Związku Zawodowego Pracowników Kultury i Sztuki (1963–1980), komisji zakładowej Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” (od 1980), a także Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek (od 1976), Stowarzyszenia Historyków Sztuki (w latach 1977–2005 w Oddziale Wrocławskim, od 2006 w Oddziale Lubelskim). W Towarzystwie Przyjaciół Książki – Oddziale Wrocławskim (od 1976) pełniła funkcję członkini zarządu. Chętnie korzystała także ze wsparcia merytorycznego ówczesnego Instytutu Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego (ob. Instytut Nauk o Informacji i Mediach). Kilkukrotnie była również jurorką w corocznych konkursach Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek na najlepiej wydaną książkę roku. Jej działalność była dostrzegana i nagradzana – Odznaką „Zasłużony Działacz Kultury” (1975), Srebrną Odznaką „Zasłużony dla Województwa Wrocławskiego i Miasta Wrocławia” (1978), Złotą Odznaką „Za Opiekę nad Zabytkami” (1978), Złotym Krzyżem Zasługi (1988), Medalem „Merito de Wratislavia – Zasłużony dla Wrocławia” (2023).
W naszej pamięci pozostanie jako pełna profesjonalizmu, oddana swojej pracy kustoszka, a przy tym pełna życzliwości i empatii osoba, która przez wiele lat po odejściu na emeryturę utrzymywała kontakt z macierzystą instytucją. Rodzinie składamy szczere wyrazy współczucia.
dr Jakub Maciej Łubocki, Dział Sztuki Wydawniczej w Muzeum Narodowym we Wrocławiu