Antologia to – według Stanisława Sierotwińskiego (Słownik terminów literackich, Wrocław 1970, s. 32) – „wybór utworów literackich (zwłaszcza poetyckich) różnych autorów”. Greckie anthos oznacza „kwiat”, natomiast lego „zbieram”, powinna więc być antologia rozkwitającym bukietem piękna.
Kryteria doboru elementów budujących antologię bywają różne: językowe, narodowe, chronologiczne, tematyczne lub gatunkowe (Encyklopedia wiedzy o książce, Wrocław 1971, szp. 53), choć najczęściej spotykamy antologie poezji i aforyzmów, ale także dramatów czy reportaży. Mówimy jednak cały czas o dziełach. A co jeśli spojrzymy szerzej? Krzysztof Migoń słusznie powiada, że treść dzieła nie jest identyczna z treścią książki – ta jest znacznie szersza, bowiem obejmuje także ukształtowanie wydawnicze, ilustracje, aparat pomocniczy itd. (Nauka o książce wśród innych nauk społecznych, Wrocław 1976, s. 52).
Być może ta właśnie myśl przyświecała spontanicznym autorom nowego gatunku: typoantologii. Być może jednak, do tej pory nienazwane, typoantologie istniały bezimiennie nie zwracając naszej uwagi? Jakkolwiek było, dzięki wysiłkowi i zaangażowaniu Domu Słów – Izby Drukarstwa Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, a zwłaszcza Alicji Magiery i Roberta Sawy, od niedawna w Dziale Sztuki Wydawniczej Muzeum Narodowego we Wrocławiu Muzeum możemy obcować z jej najznamienitszym, wzorcowym przykładem.
To efekt oddolnej kolektywnej inicjatywy – grupy 29 artystów, którzy ze składu ręcznego wykonali 29 czwórek drukarskich (kart złożonych w czterostronicowy pokaz projektu układu typograficznego). Powielono je na prasach drukarskich w jedynie 40 egzemplarzach, które następnie zebrano i oprawiono w elegancki kodeks. Byli to drukarze z oficyn lubelskich, olsztyńskich, cieszyńskich, gdyńskich, krakowskich, warszawskich, głuskich, bielskich, stankowickich i łódzkich. To tylko pokazuje jak sieć drukarni typograficznych, drukujących ze składu, a nie cyfrowo, dzielnie walczy o przetrwanie i zdaje się mówić „to nie jest nasze ostatnie słowo”.
Publikacja została wydana z okazji 100. rocznicy urodzin Wisławy Szymborskiej oraz 550. rocznicy obecności druku na ziemiach polskich. Wybór tekstów autorki (lub ich fragmentów), opracowanie typograficzne (w technice druku wypukłego przy użyciu czcionek drewnianych i ołowianych), a także graficzne (układ, światła, barwy, kompozycja) oraz druk poszczególnych czwórek drukarskich (w tym wybór papieru i jego ewentualne falcowanie) należał do twórców, których ograniczał jedynie format – reszta należała do indywidualnej wrażliwości każdego z nich.
Stąd całość jest wydana na różnorakich papierach przy użyciu różnobarwnych farb w mnogiej rozmaitości układów i kompozycji, pokazujących możliwości zasobów poszczególnych zecerni oraz kunszt poszczególnych drukarzy. Tworzywo typograficzne stanowi tutaj przede wszystkim materię artystyczną, dopiero później środek komunikacji: znajdujemy w nim znaki takich krojów jak Antykwa Toruńska, Nicolas Cochin, Baccarat, Tannenberg, Paneuropa, Nysa, Rondowe, Wisła, De Vinne, Garamond, Szkolne, Antykwa Półtawskiego i wiele pojedynczych znaków w innych przygodnych, niekiedy niezidentyfikowanych, krojach pism.
Do publikacji wklejono także ekslibris Wisławy Szymborskiej oraz dołączono luźną kartę z grafiką odbitą ze składu typograficznego i ozdobioną dewizą drukarzy: „Lucem dabit atra fuligo” (Światło dała czarna sadza). I na tym właśnie polega typoantologia: jest to bukiet najpiękniejszych literackich kwiatów, nad którego białą kartką jeszcze przed chwilą „czaiły się do skoku litery”. Poetka w wierszu Radość pisania wyraża obawę, że „mogły ułożyć się źle”. W typoantologii taka możliwość nie istnieje.
Z całego nakładu, niedostępnego w handlu księgarskim, tylko 10 egzemplarzy powierzono muzeom i bibliotekom – reszta trafiła w ręce prywatne. Działowi Sztuki Wydawniczej Muzeum Narodowemu we Wrocławiu powierzono 37. egzemplarz. To niezwykły zaszczyt móc go teraz Państwu zaprezentować.
dr Jakub M. Łubocki, Dział Sztuki Wydawniczej w Muzeum Narodowym we Wrocławiu
Opis bibliograficzny książki:
Szczegóły i epizody : typoantologia / Wisława Szymborska ; [oprac. typograficzne okładki, tekstu wprowadzającego, kolofonu i exlibrisu Robert Sawa]. – Lublini impressa : Oficyna Tego Typu [dzięki uprzejmości Fundacji Wisławy Szymborskiej nakładem własnym autorów oraz dzięki stypendium Prezydenta Miasta Lublina], 2023 (oprawa Alicja Magiera). – [120] s. (w tym złoż.), [1] k. luz. : il. ; 27,5 × 18,4 cm. – Nakład 40 egz. numerowanych (ten: nr 37). – ISBN 978-83-969907-0-9.
■ Zoom na muzeum – zapraszamy również do lektury innych tekstów ➸