5 styczna 2026 r. minęła 450. rocznica śmierci wrocławskiego patrycjusza, mecenasa i kolekcjonera Thomasa von Rehdigera (ur. 19 grudnia 1540 w majątku Strzeszów k. Wrocławia, zm. 5 stycznia 1576 w Kolonii) – postaci niezwykle ważnej w historii wrocławskiego muzealnictwa.
Powszechnie uważa się go za twórcę pierwszego publicznego swoistego protomuzeum w stolicy Śląska. My muzealnicy mamy zatem obowiązek o nim pamiętać!
Fot. wg: Ch. Gündel, Thomas Rehdiger. Ein Jahrhundert großer Breslauer Gelehrter, Sammler und Förder der Kunst, Kunstsammlungen der Stadt Breslau, Breslau 1941
Wrocławski patrycjusz, mecenas i kolekcjoner
Ten pochodzący z bogatej patrycjuszowskiej rodziny wrocławskiej młodzieniec uzyskał bardzo gruntowne wykształcenie i stojące na najwyższym poziomie obycie towarzyskie. Życie spędził na nauce i podróżach, w trakcie których nawiązał znajomości z wybitnymi XVI-wiecznymi humanistami, politykami, teologami i artystami.
Edukację rozpoczął w Gimnazjum św. Elżbiety we Wrocławiu, uczył się też pod opieką Andreasa Winklera oraz Johanna Cratona von Crafftheima, a następnie studiował prawo na Uniwersytecie w Wittenberdze, gdzie zawarł znajomość z Filipem Melanchtonem oraz Casparem Peucerem.
Po zakończeniu studiów podjął podróż edukacyjną – wielokrotnie przemieszczając się pomiędzy miastami: Paryż i Bourges we Francji, Walencja w Hiszpani, Padwa, Wenecja, Bolonia, Werona, Rzym i Neapol we Włoszech, Amsterdam w Holandii, po drodze bawiąc w Antwerpii i Spirze. Udał się jeszcze podróż do Anglii, a ostatecznie osiadł w Kolonii.
Spory majątek i szerokie intelektualne horyzonty pozwoliły von Rehdigerowi zarówno nawiązać kontakty z „wielkimi” świata nauki i sztuki XVI-wiecznej Europy (często był ich mecenasem), jak i stworzyć cenny księgozbiór oraz pozyskiwać liczne dzieła sztuki i rzemiosła artystycznego.
W zakupionym w 1571 r. domu w Kolonii przy „artystycznej” Schildergasse 24 – do dzisiaj jest to jedna z najokazalszych i najbogatszych ulic tego miasta znajdująca się w jego centrum, w pobliżu katedry – stworzył bezcenną bibliotekę oraz kunstkamerę, to jest gabinet osobliwości.
Fot. Natascha Schultes, Wikimedia CC
W skład kolekcji Thomasa von Rehdigera – co bardzo charakterystyczne i w pełni świadome – wchodziły niewielkich rozmiarów obrazy olejne, rzeźby z brązu oraz liczne wyroby rzemiosła artystycznego. Wszystko po to, by w niewielkim domu móc przechowywać i cieszyć się obecnością jak największej liczby dzieł, które zaświadczać miały o statusie i ambicjach właściciela.
Portrety Thomasa von Rehdigera
Zamieszczona powyżej podobizna młodego von Rehdigera jest odwzorowaniem portretu z ok. 1570 r. (czyli powstałego jeszcze za życia Thomasa), którego dwa oryginalne egzemplarze znajdowały się niegdyś w zbiorach biblioteki kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu oraz w podwrocławskiej rezydencji tej rodziny w Strzeszowie (d. Striese).
Ukazany patrycjusz jawi się – jak opisał tę podobiznę w 1828 r. A. W. J. Wachler – jako „przystojny i dobrze zbudowany mężczyzna […]. Miał szlachetne rysy twarzy, wysokie i znamionujące inteligencję czoło, lekko zakrzywiony nos, dzikie i zdecydowane spojrzenie, młodzieńczą twarz i niemiecką prostotę”.
Fot. Instytut Sztuki PAN w Warszawie
W oparciu o ten wzorzec powstały liczne kolejne kopie, m.in. portret autorstwa Hansa Usinga (zm. 1672) umieszczony w tablicy fundacyjnej Biblioteki Rehdigeriańskiej z 1660 r. w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, podobizny graficzne stworzone przez Johanna Oertela (1659–1726) z 1699 r., Christiana Winckera (1677–1741) z ok. 1720 r., czy też Johanna Davida Grüsona (1780–1848) z 1828 r.
Fot. Biblioteka UWr, domena publiczna
Szczególną pamiątką i wyrazem hołdu dla von Rehdigera była wspomniana tablica fundacyjna jego biblioteki, którą w 1660 r. wspólnie wykonali wrocławscy artyści – rzeźbiarz Paul Rohn st. (1601–1664), malarz Hans Using (zm. 1672) oraz kaligraf Wilhelm Schwarz (ok. 1597–po 1661).
Fot. Instytut Sztuki PAN w Warszawie
Kolekcja Thomasa von Rehdigera
Trzydziestopięcioletni Thomas von Rehdiger jeszcze przed przedwczesną śmiercią – spowodowaną źle leczonym złamaniem ręki, jakiemu uległ podczas wypadku w czasie podróży do Heidelbergu – sporządził testament (15 grudnia 1575 r.), na mocy którego na własność kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu i do dyspozycji Wrocławian – przez dwa dni w tygodniu po dwie godziny – przeszedł jego bogaty księgozbiór i zebrane w trakcie podróży po Europie dzieła sztuki.
„Chcę i pragnę, aby moje książki, które nabyłem z wielkim trudem i kosztem, a także złote, srebrne i brązowe monety, rzeźby, obrazy i inne niezbyt pospolite ozdoby biblioteczne, były przechowywane możliwie najstaranniej […] we Wrocławiu, miejscu wyposażonym w tym celu przez dwóch […] spadkobierców [z rodziny Rehdigerów], i ułożone wszystko na swoim miejscu, w sposób wyraźny i uporządkowany”.
Przywiezione z Kolonii do Wrocławia liczne książki, cenne rękopisy i artefakty umieszczono w marcu 1589 r. na chórze kościelnym nad zakrystią kościoła św. Elżbiety w tzw. Auditorium Theologicum.
Fot. Gabinet Dokumentów MNWr
Po wieloletnich sporach spadkobierców Rehdigera z magistratem wrocławskim zbiory udostępniono zwiedzającym dopiero 4 października 1661 r. i nazwano mianem Bibliotheca Rehdigeriana (Rehdigersche Bibliothek). W ten sposób powstała pierwsza w dziejach Wrocławia publiczna biblioteka i pierwsze muzeum!
Z czasem, dzięki hojności kolejnych mecenasów (np. Albrechta von Säbischa i Matthiasa Machnera), zbiór rozrósł się do tego stopnia, iż w 1698 r. przeznaczono dla niego kolejne pomieszczenia nad kościelną zakrystią. Przeprowadzona wówczas modernizacja wzbogaciła wnętrza o wyjątkowo oryginalne podobizny błaznów jako wsporników żeber sklepiennych. Przypominać miały o wszechobecności w tej przestrzeni przewrotnej mądrości – wartości, która kierowała także poczynaniami i pasjami Thomasa von Rehdigera.
Fot. J. J. Kos
Zbiór biblioteczny oraz graficzny, także wyroby rzemiosła artystycznego pochodzące z kolekcji Rehdigera w 1866 r. weszły w skład – na zasadzie wydzielonego zbioru – do nowo tworzonej wrocławskiej Biblioteki Miejskiej (Breslauer Stadtbibliothek), zaś niebibliofilską część kunstkamery von Rehdigera – w szczególności dzieła malarskie – już od lipca 1854 r. eksponowano we wrocławskiej Galerii Obrazów w Domu Stanów.
W 1879 r. liczne obrazy i rzeźby z tejże galerii przekazane zostały do Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych we Wrocławiu (Schlesisches Museum der bildenden Künste Breslau), a w latach 1902–1908 stopniowo włączono je do zbiorów Śląskiego Muzeum Rzemiosła i Starożytności we Wrocławiu (Schlesisches Museum für Kunstgewerbe und Altertümer Breslau).
Kres tej kolekcji przyniosła II wojna światowa i ewakuacja wrocławskich zbiorów muzealnych do licznych składnic na terenie Śląska.
Losy dzieł z kolekcji Thomasa von Rehdigera
Dzisiaj nasza wiedza na temat zachowanych i przechowywanych w znanych kolekcjach bibliotecznych i muzealnych zbiorów von Rehdigera jest bardzo ograniczona. O ile księgozbiór ocalał i jest chlubą Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu, to w przypadku artefaktów dysponujemy doprawdy nielicznymi przykładami. Wśród nich należy zatem wymienić te, o których wiemy, gdzie się znajdują.
❦
Z setki rękopisów (ok. 300) oraz tysiąca bezcennych wydawnictw (ok. 6 tys. starych druków i inkunabułów do 1500 r.) warto odnotować słynny Unzial Codex (zw. Codex Rehdigeranus) z 1. poł. VIII w., spisany w górnowłoskiej Aquileii łaciński tekst czterech Ewangelii Nowego Testamentu – obecnie w Staatsbibliothek Berlin (Stiftung Preußischer Kulturbesitz). Czy też cztery tomy słynnej Les Chroniques de France… autorstwa Jeana Froissarta (ok. 1337–ok. 1405), którą spisał w l. 1468–1469 David Aubert z Paryża (czynny w l. 1449–1479). Rękopisy te wypełnione są arcydziełami średniowiecznego miniatorstwa powstałymi w Brugii – obecnie w: Berlin Staatsbibliothek (Bildarchiv Preussischer Kulturbesitz, ms. Rehdiger 3, Depot Breslau).
Fot. domena publiczna
❦
Okładki licznych książek z kolekcji von Rehdigera opatrzone były kunsztownym superekslibrysem herbowym z mottem Avec le Temps (Z czasem), symbolizującym trwałość jego dzieł na przestrzeni wieków – obecnie w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu.
Fot. Biblioteka UWr
❦
Z liczącej ok. 60 portretów „Galerii sławnych”, czyli podobizn ważnych postaci współczesnych i historycznych, gromadzonych od 1571 r. przez Rehdigera w Kolonii, kiedy rozpoczął tam tworzyć swoją kunstkamerę, zachowało się w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu tylko 18 obrazów.
Fot. wg: Schlesischer Kulturspiegel im Rahmen der Kunstsammlungen der Stadt Breslau, hrsg. von H. Kohlhaußen, Breslau 1935, il. 4, s. 12
Namalowane zostały przez co najmniej trzech – zatrudnionych przez Rehdigera – utalentowanych kopistów flamandzkich, którzy na życzenie kolekcjonera powtarzali już istniejące, najpopularniejsze i namalowane wielokrotnie przez wybitnych malarzy (m.in. Rogiera van der Weydena, Joosa van Cleve czy Barenda van Orleya lub Jana Vermeyena i Nicolausa Neufchatela) wizerunki bohaterów tej serii.
Dwa zachowane – Karola V i Marii Burgundzkiej – obecnie w kolekcji Muzeum Narodowego we Wrocławiu
Fot. wg: Ch. Gündel, Thomas Rehdiger. Ein Jahrhundert großer Breslauer Gelehrter, Sammler und Förder der Kunst, Kunstsammlungen der Stadt Breslau, Breslau 1941 oraz Gabinet Dokumentów MNWr
Pozostałe portrety z tej galerii zapewne nadal znajdują się w zbiorach rosyjskich w Moskwie i Sankt Petersburgu. To bowiem żołnierze tej armii jako pierwsi w 1945 r. dotarli do składnicy w Nowym Kościele (skrzynia M.131), gdzie ostatecznie ewakuowana była z Wrocławia (via w 1943 r. zamek w Grodźcu) ta galeria. I to właśnie z ZSRR w 1956 r. przekazano do zbiorów ówczesnego Muzeum Śląskiego (dzisiaj Muzeum Narodowego) we Wrocławiu jako „dar” wspomniane 18 portretów – obecnie w zbiorach MNWr (nr. inw. VIII–720–737).
Fot. S. Kluszczyński, MNWr
❦
Niewielki brąz padewskiego rzeźbiarza Agostino Zoppo (1515–1572) – Głowa Tytusa Liwiusza z 3. ćw. XVI w. – obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie (nr inw. 164751).
Fot. wg: Ch. Gündel, Thomas Rehdiger. Ein Jahrhundert großer Breslauer Gelehrter, Sammler und Förder der Kunst, Kunstsammlungen der Stadt Breslau, Breslau 1941 oraz Muzeum Narodowe w Warszawie
❦
Obraz Georga Pencza (ok. 1500–1550) z przedstawieniem Chrystusa w koronie cierniowej z 1544 r. – obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu (nr inw. VIII–2301).
Fot. Muzeum Narodowe we Wrocławiu
❦
Autorstwa Lucasa Cranacha st. (1472–1553) z warsztatem przedstawienie Chrystusa umęczonego (Vir dolorum) z ok. 1545 r. – dzisiaj zbiory Muzeum Narodowego w Poznaniu (nr inw. MO 472, obecnie depozyt w MNWr).
Fot. Muzeum Narodowe we Wrocławiu
Do wspomnianego wcześniej księgozbioru i zaprezentowanego wyboru dzieł sztuki dołączony był też pierwotnie zbiór woskowych medalionów portretowych (20 dzieł ceroplastyki autorstwa artysty francuskiego z lat 1570–1573).
Fot. Muzeum Narodowe we Wrocławiu
W skład kolekcji wchodziły również liczne medale (wśród nich dzieła florenckiego rzeźbiarza i złotnika Domenico Poggini), antyczne monety (złote, srebrne i mosiężne, które w większości Thomas odziedziczył po swoim wcześniej zmarłym bracie Johannie), mapy (m.in. Orteliusa i Mercatora), XVI-wieczna grafika – od Dürera poczynając, na tzw. Małych Mistrzach Norymberskich kończąc, atlasy oraz minerały, które w większości uchodzą dzisiaj za zaginione.
Ich poszukiwania – w polskich i zagranicznych zbiorach muzealnych i bibliotecznych oraz w kolekcjach prywatnych – wciąż trwają i rodzą nadzieję, że jeszcze o nich usłyszymy. A nasza wiedza o tej niezwykłej kolekcji – tak cennej dla historii wrocławskiego muzealnictwa – będzie systematycznie wzrastała.
dr hab. Piotr Oszczanowski, dyrektor Muzeum Narodowego we Wrocławiu
5 stycznia 2026
Literatura [wybór]
G. Krantz, Memorabilia Bibliothecae Publicae Elisabethanae Wratislavienis, Breslau 1699.
A. W. J. Wachler, Thomas Rehdiger und seine Büchersammlung in Breslau. Ein biographisch-literärischer Versuch, Breslau 1828.
Schlesischer Kulturspiegel im Rahmen der Kunstsammlungen der Stadt Breslau, hrsg. von H. Kohlhaußen, Breslau 1935.
Ch. Gündel, Thomas Rehdiger. Ein Jahrhundert großer Breslauer Gelehrter, Sammler und Förder der Kunst, Kunstsammlungen der Stadt Breslau, Breslau 1941.
B. Steinborn, „Galeria sławnych” Tomasza Rehdigera, „Roczniki Sztuki Śląskiej” XI (1977), s. 29–66.
E. Houszka, Prehistoria wrocławskich muzeów, [w:] Muzea sztuki w dawnym Wrocławiu, pod red. P. Łukaszewicza, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 1998, s. 11–24.
R. Heś, Utracone skarby dawnych wrocławskich muzeów, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2017.
Zapraszamy do lektury innych tekstów z cyklu „Intrygujące!” ➸