W sierpniu 2026 r. obchodziliśmy stulecie otwarcia wielkiej wystawy średniowiecznej w Pawilonie Czterech Kopuł, a wrzesień przynosi nam kolejny okrągły jubileusz. Równo sto lat temu – 20 września 1926 r. – nastąpiło otwarcie nowej placówki muzealnej we Wrocławiu – Muzeum Pałacowego (Schlossmuseum).
Okoliczności tego wydarzenia wiązały się z wielką, światową polityką. Wielka Wojna przyniosła katastrofę kajzerowskiej Rzeszy. W listopadzie 1918 r. zniesiono w Niemczech monarchię, proklamowano republikę, a cesarz Wilhelm II emigrował do Holandii, gdzie 28 listopada podpisał akt abdykacji kończący panowanie Hohenzollernów.
Po pruskich i cesarskich monarchach pozostały jednak m.in. zamki, pałace, ogrody i inne nieruchomości, które przejęło Wolne Państwo Prusy, już jako część Republiki Weimarskiej. Jedną z nich był wrocławski pałac królewski, obiekt o niebagatelnym znaczeniu dla historii Prus i Niemiec. Był on bowiem, obok Berlina i Królewca, jedną z trzech oficjalnych rezydencji władców pruskich. To właśnie tu Fryderyk Wilhelm III wygłosił w 1813 r. słynną odezwę „Do mojego ludu” („An mein Volk”), skierowaną bezpośrednio do poddanych, która zainicjowała zakończoną sukcesem wojnę wyzwoleńczą przeciw Napoleonowi. Tutaj także, w Żółtym Pokoju, ten sam władca ustanowił najważniejsze pruskie, a potem niemieckie, odznaczenie wojskowe – Żelazny Krzyż.
Fot. Gabinet Dokumentów MNWr
Wykorzystując nową sytuację polityczną Karl Masner, dyrektor Śląskiego Muzeum Przemysłu Artystycznego i Starożytności, już w grudniu 1918 r. rozpoczął starania o przejęcie na potrzeby muzealne dawnej królewskiej siedziby. Zabiegi te trwały dość długo i zwieńczone zostały podpisaniem umowy, na mocy której od 1 kwietnia 1925 r. pałac i przylegający do niego ogród przekazano miastu w dzierżawę na 75 lat, a więc wygasnąć miała dopiero w 2000 r.
Dzięki temu porozumieniu Masner mógł przystąpić do organizacji nowej placówki muzealnej, która w znacznej mierze rozwiązywała jego problemy z przepełnionymi magazynami i brakiem wystarczającej powierzchni wystawienniczej dla rozrastających się zbiorów budynku przy ul. Krupniczej. Przygotowania pałacu do nowej roli trwały ponad rok. W tym czasie Karl Masner przeszedł na emeryturę, a jego dzieło dokończył Erwin Hintze, który został pierwszym i, jak się później okazało, jedynym dyrektorem Muzeum Pałacowego.
Fot. Gabinet Dokumentów MNWr
Uroczystego otwarcia nowego muzeum dokonano 20 września 1926 r., a zaproszenia na to wydarzenie rozesłano do ok. 245 znamienitych gości. Wśród nich znajdowali się m.in. nadburmistrz i burmistrz Wrocławia, urzędnicy miejscy i członkowie magistratu, kardynał Adolf Bertram i członkowie kapituły wrocławskiej, najwyżsi zwierzchnicy policji i władz wojskowych, artyści i profesorowie wrocławskiej Akademii Sztuki i Rzemiosła Artystycznego, m.in. Theodor von Gosen, Oskar Moll, dyrekcja Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych w osobach Heinza Braunego i Ericha Wiesego, a także dyrektorzy najważniejszych niemieckich muzeów sztuki. Nie mogło zabraknąć również licznych przedstawicieli lokalnych i ogólnoniemieckich mediów. Uroczystość uświetniono koncertem, na którym wykonano dwa utwory na flet, instrumenty smyczkowe i klawesyn skomponowane przez samego króla Fryderyka II.
Zgodnie z zapisami umowy starsza, historyczna część rezydencji królewskiej (barokowy Pałac Spätgenów) nadal była w posiadaniu Państwa Pruskiego, które reprezentowane było przez Zarząd Pruskich Rezydencji (Preußische Krongutsverwaltung). Zachowany wystrój i wyposażenie XVIII-wiecznej siedziby władców Prus odnotowane zostały w sporządzonym wówczas inwentarzu wszystkich pomieszczeń wraz z ich wyposażeniem. Wnętrza te udostępniono zwiedzającym oraz często wykorzystywano podczas różnych uroczystości, spotkań czy koncertów.
Fot. Gabinet Dokumentów MNWr
Nowsza część, pozbawiona historycznego charakteru. przeznaczona została na ekspozycję części zbiorów przeniesionych z siedziby muzeum przy ul. Krupniczej. Przyjęto zasadę, że w pomieszczeniach pałacowych prezentowane będą eksponaty powstałe po ok. 1720 r., w ten sposób nawiązując do charakteru XVIII-wiecznego wystroju rezydencji Hohenzollernów.
Fot. Gabinet Dokumentów MNWr
Obraz aranżacji wnętrz pałacowych i sal wystawienniczych oraz prezentowanych eksponatów w pierwszych latach działalności muzeum zawdzięczamy jego dyrektorowi Erwinowi Hintzemu, który w 1930 r. wydał „Przewodnik po Muzeum Pałacowym we Wrocławiu”. Opisał w nim każde z pomieszczeń, zarówno starszej i nowszej części pałacu, jak i najważniejsze eksponowane w nich obiekty. Dołączył również 64 tablice z fotografiami wnętrz i eksponatów.
Fot. Gabinet Dokumentów MNWr
W latach 30. XX w., w ramach reorganizacji Muzeum Przemysłu Artystycznego i jego oddziałów, Muzeum Pałacowe włączono do struktury Zbiorów Sztuki Miasta Wrocławia i w tej formie przetrwało do 1945 r.
Fot. Gabinet Dokumentów MNWr
Istotną cezurą w dziejach wrocławskiego Muzeum Pałacowego była akcja dyslokacji zbiorów muzealnych realizowana przez dolnośląskiego konserwatora zabytków Günthera Grundmanna od 1942 r. Wywieziono wówczas eksponaty należące do Zbiorów Sztuki Miasta Wrocławia i zabezpieczono je w mniejszych miejscowościach mniej narażonych na bombardowania, m.in. w Borowej Oleśnickiej, Grodźcu, Henrykowie, Brzezicy, Prudniku, Nowym Kościele, Łojowicach i Stolcu, a skrzynie z zabytkami pałacowymi oznaczono literą S (od Schloss).
Mimo to, choć w ograniczonym zakresie, muzeum nadal prowadziło swą działalność. Pozostawiono bowiem część obiektów sztuki Dalekiego Wschodu oraz fragment zbiorów etnograficznych i pamiątek po wojnach napoleońskich. Prezentowano również niewielkie wystawy sprowadzane z Królewca, Berlina czy Wiednia.
Pałac szczęśliwie przetrwał walki o Festung Breslau i już 9 maja 1945 r. pojawili się w nim pierwsi przedstawiciele wydelegowani przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, którzy potwierdzili zadowalający stan zachowania obiektu i pozostawionych tam nielicznych eksponatów. Ten etap dziejów muzeum przerwał pożar (13–14 maja), który doszczętnie zniszczył większość budynków pałacowych wraz z ich wyposażeniem.
Po wojnie w ocalałych (później też odbudowanych) fragmentach pałacu kontynuowano działalność muzealną. Mieściły się tu siedziby Muzeum Etnograficznego i Muzeum Archeologicznego, a obecnie swe zbiory w wyremontowanych wnętrzach pałacu prezentuje Muzeum Miejskie Wrocławia.
dr Robert Heś, kierownik Gabinetu Dokumentów Muzeum Narodowego we Wrocławiu
20 września 2026
Zapraszamy do lektury innych tekstów z cyklu „Intrygujące!” ➸