Na rewolucję w sprzątaniu, czyli wynalezienie elektrycznego odkurzacza, trzeba było poczekać do roku 1908. Moment ten poprzedziły liczne modele odkurzaczy mechanicznych – tłokowych. Wytwarzały one podciśnienie, które zasysało kurz.
Tego typu odkurzacze znane były już w 1860 r., a stosowano je do lat 20. XX w. Trzeba zaznaczyć, że wśród pierwszych odkurzaczy były też takie, które zdmuchiwały kurz – na przykład z mebli.
Za wynalazcę odkurzacza silnikowego uważa się Anglika Huberta C. Bootha (1871–1955). W roku 1901 zaprojektował i zbudował olbrzymi odkurzacz zasysający śmieci za pomocą wytwarzającej podciśnienie pompy tłokowej, napędzanej silnikiem benzynowym (patent z 30 sierpnia 1901 r.).
Fot. domena publiczna
Odkurzacz pieszczotliwie zwany „Puffing Billy” („sapiący Billy”, „ciuchcia”) był bardzo głośny. Posiadał cztery 25-metrowe węże. W razie potrzeby równocześnie odkurzano cztery mieszkania. Urządzenie było tak wielkie, że musiało stać na zewnątrz domu. Uruchamiane i obsługiwane było przez cztery osoby.
Ten gigantyczny odkurzacz na kołach ciągnięty był przez konia. „Puffing Billy” to także nazwa najstarszej zachowanej lokomotywy parowej na świecie (1813–1814).
„Puffing Billy” zaznaczył swoją obecność także w najwyższych sferach – w 1902 r. odkurzaczem Bootha wyczyszczono dywany w Opactwie Westminsterskim przed koronacją Edwarda VII i królowej Aleksandry. Domowe elektryczne odkurzacze marki „Goblin” firma Booth zaczęła produkować po 1926 r.
Na wystawie „Cudo-Twórcy” w Muzeum Narodowym we Wrocławiu prezentujemy niewielki (o długości 116 cm) mechaniczny odkurzacz tłokowy „Duplex Favorit”. Wykonany z metalu (mosiądz, stal chromowana), zasysał śmieci do puszki metalowej. Wytworzyła go w latach 20. XX w. niemiecka firma A. Hensel.
Fot. A. Podstawka
Pierwszy przenośny domowy elektryczny odkurzacz, w którym śmieci trafiały do tkaninowego worka, skonstruował James Murray Spangler (1848–1915) z Canton Ohio w Stanach Zjednoczonych (patent z 2 czerwca 1908 r.). Pracując jako woźny w domu towarowym, pomimo astmy, cierpliwie i nieustannie odkurzał dywany odkurzaczem ręcznym. Postanowił więc ułatwić sobie pracę. Jak widać potrzeba matką wynalazków.
Firmę Spanglera produkującą pierwsze odkurzacze elektryczne zakupił William Hoover, z zawodu producent uprzęży końskich. Był on założycielem firmy The Hoover Company – dziś znanego na świecie czołowego producenta sprzętu AGD, m.in. odkurzaczy właśnie. Pierwszy komercyjny odkurzacz Hoover z 1908 r. – model O – ważył 18 kg i kosztował 60 dolarów (dziś to ok. 2 tys. dolarów) – do końca roku sprzedano 372 egzemplarze.
Pierwsze odkurzacze domowe były pionowe. Przy metalowym trzonku znajdował się długi worek tkaninowy na śmieci, który mocowany był do silnika elektrycznego z wentylatorem i obrotową szczotką na końcu. Odkurzacze takie często posiadały kółko lub kółka. W sektorze odkurzaczy bezprzewodowych to dziś wiodący model.
Fot. A. Podstawka
Tego typu pionowy odkurzacz z 1931 r. niemieckiej firmy AEG z Berlina prezentowany jest na wystawie „Cudo-Twórcy”. To słynny „Vampyr” z silnikiem o mocy 165 Wat. Posiada aluminiową obudowę ruchomą na trzech kółkach, wiatrak, wyjmowaną szczotkę i tkaninowy worek. W tamtych czasach był bardzo popularny w Niemczech i w Europie. Jego filmowe reklamy można do dziś znaleźć w internecie.
Pierwszy elektryczny „poziomy” odkurzacz w typie wiodących do dziś przewodowych urządzeń skonstruowała szwedzka firma Electrolux w 1921 r. Był to model „Electrolux nr 1”. W Polsce nazwa firmy Elektrolux stała się na długo synonimem słowa odkurzacz.
Pierwsze modele Electroluxa nie posiadały kółek! Mocowane były na metalowych szynach. Dopiero modele z lat 50. XX w. były „kółkowe”. Ten opływowy, cylindryczny, „rakietowy” kształt został również na wiele lat wiodącym modelem dla wielu odkurzaczy z różnych firm, m.in. The Hoover Co. W zbiorach MNWr posiadamy cylindryczny model odkurzacza domowego „Progress” niemieckiej firmy Mauz & Pfeiffer Elektro-Apparatebau ze Stuttgartu.
Fot. A. Podstawka
Pochodzi z końca lat 30. XX w. Jego korpus wykonany jest z prasowanej tektury w okleinie tkaninowej skóropodobnej. Osadzony jest na trzech kółkach i posiada silnik o mocy 225 W. Wewnątrz mieści się tkaninowy worek na śmieci.
Mieszkania miejskie, aby można było korzystać w nich z odkurzacza elektrycznego, musiały być wyposażone w prąd. W 1927 r. w Niemczech dostępny był w około połowie mieszkań.
Odkurzacze elektryczne zyskały masową popularność w okresie międzywojennym. Miały wówczas albo wspomóc służbę domową zamożnych właścicieli, albo wręcz pomóc prowadzić gospodarstwo domowe emancypującym się kobietom. Także w Polsce w dużych miastach można było kupić odkurzacz. Jego cena była jednak bardzo wysoka – kilkaset złotych!
W powojennej Europie odkurzacze zaczęły być popularne dopiero w latach 50. XX w. W owym też czasie pojawiły się też jednorazowe worki na śmieci.
W polskich miejskich gospodarstwach domowych odkurzacze pojawiły się również w latach 50. XX w., ale stały się popularne dopiero dekadę później. Naprzeciw zapotrzebowaniu i aspiracjom polskiej klasy średniej wyszedł polski producent monopolista – późniejszy ZELMER.
Sięgająca początkami 1937 r. fabryka sprzętu AGD w Rzeszowie o nazwie Rzeszowska Fabryka Sprzętu Gospodarskiego (nazwa od 1953 r.) formalnie powstała w 1951 r. Od 1967 r. nosiła nazwę „ZELMER” Rzeszowskie Zakłady Elektromechaniczne im. Augustyna Micała. W tym samym roku zarejestrowano znak towarowy Zelmer (Zakłady Elektromechaniczne Rzeszów). W 1972 r. nastąpiła kolejna zmiana nazwy na: Zakłady Zmechanizowanego Sprzętu Gospodarstwa Domowego im. Augustyna Micała „PREDOM-ZELMER” w Rzeszowie, zaś od 1992 r. na: Zakłady Zmechanizowanego Sprzętu Gospodarstwa Domowego ZELMER.
W 1952 r. RFSG zaczęła produkować własnej konstrukcji płaskie odkurzacze workowe typu „Alfa” (1952) i „Beta” (1952) o mocy 250 W. Następnie zaprojektowane zostały modele: „Gamma” (1957) i „Delta” (1961). Bardzo popularny był model „Alfa K2” (1960).
Fot. A. Podstawka
Popularność utrwaloną na długie lata zyskała kultowa seria odkurzaczy Zelmer (numery 01–06) produkowanych od końca lat. 60. XX w. Odkurzacz „Zelmer A 251” z lat 80. XX w. był pierwszym, który posiadał moc 600 W. Rozwijająca się fabryka od 1958 r. produkowała również silniki elektryczne małej mocy oraz elementy z tworzyw sztucznych.
Odkurzacze z Rzeszowa już w latach 60. trafiały do wielu państw (model „Alfa K2”). Modele opracowywane we współpracy ze szwajcarską firmą Rotel w latach 70. XX w. eksportowane były na cały świat w dziesiątkach, z czasem w setkach tysięcy sztuk rocznie.
Od 2017 r. Zelmer jest już tylko marką towarową. Od 2020 r. należy do hiszpańskiej firmy B&B Trends.
W zbiorach MNWr posiadamy zelmerowskie odkurzacze „Gamma” (typ A4) z roku 1957 oraz podarowany w 2025 r. odkurzacz „Alfa K2” z roku 1966 (typ A7).
Fot. A. Podstawka
Odkurzacze „Alfa” i „Gamma” oraz kolejne opracowała ta sama zakładowa pracownia projektowa: Biuro Konstrukcyjno-Technologiczne fabryki Zelmer. W skład zespołu wchodzili: Leonard Krawczyński, Józef Kalembkiewicz, Kazimierz Sadłowski i Władysław Wołoszyn.
Model „Alfa II” produkowano od 1958 r. Model „Alfa K2” produkowano od 1960 r. do 1976 r., zaś „Alfa K3” do 1984 r. W 1969 r. Model „Alfa K2 L” przystosowano także do worków papierowych.
Oba „muzealne” odkurzacze pochodzące z rzeszowskiej wytwórni posiadają cylindryczną obudowę z lakierowanej stalowej blachy. Oba to tak zwane modele „workowe”, tzn. posiadające tkaninowe worki na śmieci.
Obudowa w odkurzaczu „Gamma” ujęta jest stalowymi niklowanymi pokrywami, a w odkurzaczu „Alfa K2” pokrywami z czarnego bakelitu. W pokrywie silnika Alfy znajduje się gniazdo do podłączenia suszarki. Odkurzacz ten posadowiony jest na trzech plastikowych płozach. Lekki Gamma (3,87 kg) nie posiada płóz ani kółek. Wyposażony jest w niemiecki silnik o mocy 210 W z wytwórni w Oppach (NRD), Alfa zaś w silnik o mocy 400 W z wrocławskiej wytwórni Fawod (Fabryka Wodomierzy).
Odkurzacze elektryczne to wciąż najmłodszy i najbardziej efektywny środek do utrzymywania domowej czystości. Na długiej drodze ewolucji sprzątania pojawił się po miotłach, trzepaczkach, szczotkach ręcznych, zamiatarkach wyposażonych w obracające się szczotki czy odkurzaczach mechanicznych tłokowych. Wiele z tych „dawnych” urządzeń wciąż używanych jest i dzisiaj.
Tadeusz Fercowicz, Dział Kultury Technicznej MNWr
29 lipca 2026
Literatura:
Carrol Gantz, The Vacuum Cleaner: A history, 2012.
Zelmer 35 lat 1951–1986, Rzeszów 1986.
Zapraszamy do lektury innych tekstów z cyklu „Intrygujące!” ➸