❦
„Mniej się szczycili: Homer, Tass, Milton wierszami; / Leybicz, Haller, i Newton swemi dowcipami. /
Nie tyle ci szukali z darów swych pochwały, / Ile szuka płeć biała strojów przez dzień cały […]”
Wiersz polski opisujący stroje różnych narodów z Nowin powszechnych pod liczbą 70 wyjęte
Osiemnastowieczna bohaterka wiersza, uzupełniając garderobiane zasoby, mogła już wspomóc swe nieproste wszak wybory żurnalem, gatunkiem wydawniczym jeszcze dość nowym, nieokrzepłym w „tekstylnej” tradycji.
Pierwsze wzorniki modnych strojów pojawiły się w 4. ćwierci XVIII w. we Francji. Najstarszy, Cabinet des Modes, miał dostarczyć projekty różniące się od dworskich, ostentacyjnych i przeładowanych, odrzuconych przez krzepnące po Rewolucji mieszczaństwo. Ale cóż miała zrobić antenatka bohaterki – żyjąca sto-dwieście lat wcześniej białogłowa? Moda, wbrew pozorom, już od średniowiecza zmieniała się całkiem szybko – nowe detale, akcesoria, kroje pojawiały się mniej więcej wraz z kolejną dekadą.
Najprostszym sposobem poznania obcych zwyczajów były, i są, podróże. W minionych wiekach dla peregrynacji wytworów kultury materialnej znaczenie nieocenione miały wyprawy arystokracji – pątnicze, dyplomatyczne, matrymonialne. Orszaki książęce podążały z pełną przepychu obfitością rzeczy, w tym strojów, w asyście osób tylko odrobinę skromniej wyposażonych. Goście odziani według rodzimych smaków, u celu stawali się mimowolnymi emisariuszami mody. Ich ubiory, bogate, bo szyte na okoliczność wyprawy, były, rzec można, modelami ówczesnego haute couture. Wyjątkową oprawę zapewniano zwłaszcza wojażom matrymonialnym. Przyszłym małżonkom towarzyszyli dworzanie, służba, opiekunowie, często niezbędni rzemieślnicy, np.: krawcy, kucharze, złotnicy. Tabory ze sprzętami, elementami wyprawy i posagu (biżuterią, strojami, naczyniami) wymagały żołnierskiej ochrony. Z takim pocztem przybyła do Krakowa w 1518 r. Bona Sforza, druga żona Zygmunta Starego, a jej przyjazd stał się katalizatorem potężnych zmian. Odmienił również modę.
Wystawne uroczystości jednakże nie zdarzały się często. Pobyty świt zwykle trwały zbyt krótko, by można było dokładniej poznać cudzoziemski styl. Wiedzę o obcych ubiorach częściej zyskiwano z ikonografii. Na dworach od XIII w. znany był zwyczaj posyłania malowanych portretów, często towarzyszących „mariażowej dyplomacji”. Jednakże ikonograficzne wzory były niewystarczające, nawet po upowszechnieniu się Guttenbergowego wynalazku (1450), kiedy jeszcze jednym medium transmisji stała się grafika. Nie dawały wiedzy o materiałach, o ich strukturze, ważnych cechach haptycznych, o krojach, detalach, często pomijanych lub tylko szkicowanych.
W XIV w. pojawiły się pandory.
W czternastowiecznych archiwaliach (listach, inwentarzach) pojawiają się intrygujące informacje o nieprzeznaczonych do zabawy, a bogato odzianych laleczkach. W 1321 r. królowa Francji Joanna II Burgundzka wysłała królowej Anglii taką miniaturkę – emisariuszkę najnowszej francuskiej mody. Figurka była ubrana w dokładną kopię stroju Joanny, począwszy od tkanin, przez detale kroju, po najdrobniejsze elementy wykończenia. Skopiowana była bielizna, biżuteria, obuwie, a prawdziwe włosy kunsztownie ufryzowane. Wykonanie takiej lalki wymagało wielkiej precyzji, czasu i kosztów, na co mogły sobie pozwolić jedynie książęce dwory. Czasami zresztą, oprócz „modelingu”, lalki wykorzystywane były w męskich politycznych intrygach czy dyplomacji. Modelkę odzianą w kopię ubioru Izabeli d’Este w 1515 r. wysłano na dwór francuski w czasie, gdy Francja manipulowała polityką na Półwyspie Apenińskim. Około 1642 r. zaczęto używać nazwy pandora i z tym imieniem kilka dekad później zdobyła olśniewające powodzenie.
W XVII i XVIII w. francuskie dwory kolejnych Ludwików wyznaczały style całej ówczesnej Europie. Maria Antonina, żona Ludwika XVI, była nienamaszczoną Queen of Fashion kontynentu, nawet z mianowaną przez siebie ministrą mody – ekstrawagancką Rose Bertin, kreatorką królewskich strojów. Pierwszym etapem twórczego teatru Rose były pandory. Lalki wykonywało w paryskiej pracowni kilkunastu mistrzów rozmaitych rzemiosł. Najdrobniejszy szczegół ubioru pandory był miniaturową kopią przyszłego królewskiego stroju, włącznie z guzikami, szpilkami do fryzur, makijażem. Gdy odegrała już swoją rolę w Wersalu, rozpoczynała podróż po dworach Europy jako ambasadorka francuskiego szyku. W 2. połowie XVIII w. pandory zaczęły powoli tracić swą misyjną funkcję na rzecz kosztownego buduarowego bibelotu. Wyrokiem okazały się drukowane modowe pisma, które pojawiły się w końcu stulecia.
Le tout fait apres le naturel, 1562 (Rijkmuseum w Amsterdamie)
Wynalezienie ruchomej czcionki przełożyło się na gwałtowny rozwój grafiki drzeworytniczej, w XVI w. wypartej przez miedzioryt. Obfitość rozmaitych bogato ilustrowanych publikacji zapewniała dostęp do nich różnym grupom odbiorców: od kolekcjonerów wydań bibliofilskich, przez uczonych i artystów, po rzemieślników. Pierwsze druki dokumentujące ubiór i jego elementy pochodzą z 1. ćwierci XVI w. Po połowie stulecia zbiory takie wydawano już w dużych nakładach. Jedne – przeznaczone dla artystów i rzemieślników (np. krawców, pasamoników, koronkarzy, hafciarzy) – podsuwały wzory kroju oraz detali i akcesoriów stroju. Inne zaspokajały ludzką ciekawość świata rycinami wystawnie odzianych władców i dostojników, dziwacznie – cudzoziemców (np. egzotycznych cyklopów). Z wydawnictw takich korzystali również kupcy zajmujący się handlem tkaninami i ubiorem. Recueil de la diversité des habits, qui sont de present et usage tant es pays d’Europe, Asie, Affrique et Isels sauuaiges, Le tout fait apres le naturel Françoisa Despreza, wydany w 1562 r., uznawany jest za najstarszy z typu. Na 121 kartach pokazane są ubiory noszone przez mieszkańców całego ówczesnego uniwersum – Europy, Azji, Afryki oraz dzikich wysp. Żartobliwe podpisy tłumaczą zawiłości lokalnych mód.
Le tout fait apres le naturel, 1562 (Rijkmuseum w Amsterdamie)
Le tout fait apres le naturel, 1562 (Rijkmuseum w Amsterdamie)
Le tout fait apres le naturel, 1562 (Rijkmuseum w Amsterdamie)
Le tout fait apres le naturel, 1562 (Rijkmuseum w Amsterdamie)
Kiedy pojawiły się pierwsze europejskie gazety, których zasięg czytelniczy był dużo większy niż druków jednorazowych, i do nich zaczęto dołączać wkładki z przedstawieniami modnej odzieży oraz reklamy modowych marszandów. Ostatecznie w XVIII stuleciu narodziły się żurnale – pisma pokazujące aktualnie obowiązujące stroje.
Potęga druku w kształtowaniu gustu była (i jest) nieoceniona. Ale dlaczegóż nie przydać mu konkurentów? Choćby tak nieoczywistych jak ceramika. Ceramika wszak jest całkiem dobrym medium dla snucia opowieści. Zarówno naczyniowa, jak i architektoniczna funkcjonują nie tylko w obszarach utylitarnych. Są niezastąpionymi źródłami informacji o życiu dawnych społeczeństw: o materialnym statusie, miejscu w hierarchii, kompetencjach użytkowników. Nie bez kozery katalog jednej z amerykańskich kolekcji został zatytułowany If These Pots Could Talk – gdyby naczynia potrafiły mówić… Wspomniana funkcja narracyjna naczyń, osiągana dzięki bogactwu dekorów, chętnie bywała wykorzystywana jako środek propagandy czy archiwizacji, także dokumentacji ubioru. Aktorzy wielowątkowych historii i „stopklatkowych” obrazów byli zwykle odziani! Najczęściej zgodnie z aktualną modą, nawet gdy fabuła dotyczyła odległej przeszłości, ponieważ do XVII w. wiedza o historycznych strojach była skąpa. Dzban, piec kaflowy, talerz mogły stać się ceramicznymi żurnalami. Zapewne nie były en vogue dla stołecznych modniś, lecz na prowincji swą perswazyjną moc z powodzeniem utrzymywały.
W Raeren, nadreńskim ośrodku kamionkarstwa, około połowy XV w. pojawił się typ dzbana z cylindrycznym brzuścem i wydłużoną szyją. Dwie dość duże gładkie powierzchnie były znakomitymi „podobraziami” dla skomplikowanych nawet dekoratorskich pomysłów. Oplatano zatem naczynie fryzami motywów ornamentalnych i figuratywnych. Te drugie często miały charakter narracyjny (np. taneczny korowód, epizod biblijny), a ich bohaterowie nosili stroje współczesne; jedynie w scenach starotestamentowych fantazjowano na temat kostiumu starożytnego.
Majolika, której technikę wytwarzania opanowali włoscy garncarze pod koniec XIV w., pozwalała zyskiwać dużo bardziej widowiskowe efekty niż skromniejsza wizualnie kamionka. Wyroby majolikowe wymagają szkliwienia, na ogół nieprzezroczystym szkliwem cynowym, które po wypaleniu tworzy na ich powierzchni białą, „lukrową”, powłokę. Malowana dekoracja zatem jest bardzo efektowna, mimo konieczności zawężenia skali barw do czerwieni, zieleni, żółtego, fioletu i kobaltu.
Nadreńskie dzbany z precyzyjnie żłobionym reliefem czy majolikowe okazałe wazy, misy i talerze były „żurnalami” przeznaczonymi głównie dla koneserów. Nie każdego bowiem było stać na kupno cennego naczynia – wyrobu uznanego ceramika, który gwarantował poziom wiernego odtworzenia szczegółów. Kaflowy piec mógł mieć dużo większe spektrum odbiorców. Od czasów, gdy takie piece weszły w użycie, czyli od XIV w., zaczęły pełnić funkcję nie tylko niezbędnych urządzeń grzewczych. Dostrzeżono inne ich walory, gównie dekoracyjne, ale i mniej jednoznaczne – edukacyjne lub propagandowe.
W ścianach najstarszych urządzeń, tzw. pieców kopułowych, osadzone były kafle miskowe lub garnkowe. Ich koniczny kształt przypominał wyglądem głęboką miskę, której dno miało znacznie mniejszą średnicę niż wylew. Strona otwarta skierowana była do pomieszczenia. W XIV w. kafle zaczęto szkliwić, krawędzie delikatnie wgniatać, podnosząc tym dekoracyjną wartość całego urządzenia, które od tej pory mogło pełnić rolę atrakcyjnego elementu wyposażenia wnętrza.
W 2. połowie XV stulecia pojawiły się piece z kaflami płytowym. Były energetycznie wydajniejsze i bardziej interesujące wizualnie niż niezgrabne kopułowe z kaflami naczyniowymi.
Szesnastowieczny piec był zbudowany z dwu brył – dolnej w kształcie prostopadłościanu, w której było palenisko oraz górnej, cylindrycznej lub wielobocznej. Całość wieńczył ozdobny gzyms. Część środkowa była najbardziej dekoracyjna, starannie opracowane kafle tej strefy miały największą moc wizualnego oddziaływania. Kafle naczyniowe były grube i pospolite. Kafle płytowe dawały większe możliwości ornamentacji. Otwarta do wnętrza pieca komora o grubych ściankach, zamknięta była od strony lica kwadratową lub prostokątną płytką – płaszczyzną wręcz prowokującą zdobienie.
Najpopularniejszą metodą dekoracji kafli płytowych był relief odciśnięty z matrycy. Ogólna zasada kompozycji nie zmieniła się do dzisiaj: centralny motyw ujęty ramą, zwykle w kształcie ćwierć- lub półwałka, zastępowaną flankującymi filarami, arkadą lub wicią. Wybór głównego wzoru zależał od inwencji rzemieślnika lub od pomysłu zleceniodawcy. Spektrum tematów było bardzo szerokie: od abstrakcyjnych ornamentów, przez motywy roślinne, po figuratywne o tematyce świeckiej lub religijnej.
W XVI w. sporą popularnością cieszyły się popiersiowe „portrety” bohaterów historycznych (np. antycznych i mitycznych wodzów), ważnych postaci współczesnych (np. władców, uczonych, wodzów), zwykłych mieszczan. Odpowiednio zestawione mogły tworzyć np. galerie antenatów, zarówno „historycznych”, jak i duchowych. Takim sposobem kaflowy piec we wnętrzu był niczym ilustrowana księga pełna fascynujących opowieści. Opowieści również o modach i strojach.
Jolanta Sozańska, kustoszka w Dziale Ceramiki MNWr
18 listopada 2026
Zapraszamy do lektury innych tekstów z cyklu „Intrygujące!” ➸