Portret śląskiego architekta Carla Gottharda Langhansa (1732–1808), twórcy berlińskiej Bramy Brandenburskiej, reprodukowany w Wikipedii jest zapewne dziełem jego żony Anny Elisabeth. Wykonany techniką pastelową datowany jest na ok. 1780 r., gdy małżonkowie mieszkali we Wrocławiu.
To obecnie jedyna znana praca artystki. Wiadomo, że była córką wrocławskiego prawnika, a w berlińskiej Akademii Sztuki wystawiła w 1789 r. dwie kopie obrazów starych mistrzów. Nie mogły reprezentować niskiego poziomu, ponieważ przyniosłyby ujmę jej mężowi, który był poważanym królewskim architektem i należał do urzędniczych elit w Prusach.
W okresie międzywojennym XX w. konterfekt trafił do Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności, do budynku dawnego pałacu królewskiego, który rozbudował Langhans (1796–1797). Zdradza dużą sprawność techniczną i talent malarki, która dzieli los anonimowych dziś artystek – córek, żon czy matek znanych twórców, które czekają na należne im biografie i upamiętnienie.
Przypomnijmy, że dostęp kobiet do studiów artystycznych stopniowo stawał się realny od poł. XIX w., ale z ograniczeniami – na przykład bez studium aktu. Wcześniej mogły uczyć się prywatnie, a akademie były dla nich zamknięte z powodów obyczajowych, ale też prawnych, nie miały bowiem praw obywatelskich. Panowało przekonanie o kłócącej się z tym zawodem roli kobiet w społeczeństwie. Wyjątkiem była londyńska Royal Academy of Arts, gdzie precedensy zdarzały się już w XVIII w.
Przełom w wielu krajach nastąpił pod koniec XIX w. We Francji w 1897, w Polsce od pocz. XX w. w Warszawie, a o pełnym równouprawnieniu możemy mówić dopiero po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. To dlatego Olga Boznańska (1865–1940), nie przyjęta do krakowskiej ASP, studiowała prywatnie w Monachium, a Anna Bilińska-Bohdanowicz (1854–1893) – w paryskiej Académie Julian, zaś Zofia Stryjeńska (1891–1976) podjęła naukę w Monachium przebrana za mężczyznę. Käthe Kollwitz (1867–1945) już jako uznana artystka została jako pierwsza kobieta przyjęta w 1919 r. do Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych w Berlinie, powstałej w 1696 jako Academie der Mahl-, Bild- und Baukunst i będącej początkowo rodzajem towarzystwa naukowego.
Mąż Anny Elisabeth, Carl Gotthard Langhans, pochodził ze starej śląskiej rodziny. Jego pradziadek, Caspar Langhans, urodzony w Żaganiu w 1609 r., po zawierusze wojny trzydziestoletniej w 1640 r. znalazł stałe zatrudnienie w szkole protestanckiej w Gubinie (wówczas Guben) i został jej rektorem (zmarł w 1666).
Jego wnuk, Gottfried Langhans, erudyta, był prorektorem szkoły protestanckiej w Kamiennej Górze (Landeshut), gdzie przyszedł na świat 15 grudnia 1732 r. Carl Gotthard, przyszły mistrz budowlany. Rodzina przeniosła się do Świdnicy (Schweidnitz), gdzie ojciec architekta, cztery lata przed śmiercią w 1763 r., został rektorem gimnazjum.
Syna wysłał na Uniwersytet w Halle (1753–1757), gdzie ukończył prawo, a ponadto studiował matematykę i języki obce. Architekturą zajmował się w ramach autodydaktyki. Koncentrował się głównie na antycznych tekstach rzymskiego teoretyka architektury Witruwiusza oraz pismach Johanna Joachima Winckelmanna. W Niemczech nie było jeszcze wyższej uczelni kształcącej w tym kierunku, Bauakademie założono bowiem pod koniec XVIII w.
Uznanie przyniósł Langhansowi projekt kościoła protestanckiego w Głogowie (Groß-Glogau), „Zum Schifflein Christi” z 1764 r., który nie przetrwał do naszych czasów. W tym samym roku został mianowany inspektorem budowlanym hrabiego Franza Philippa Adriana Hatzfelda, którego zniszczony podczas wojen śląskich pałac odbudował Langhans według własnego projektu w latach 1765–1773 (ul. Wita Stwosza, do niedawna siedziba BWA). Dzięki wsparciu tego protektora lata 1768 i 1769 spędził we Włoszech, a jego wstawiennictwo zapewniło mu także zlecenia Hohenzollernów.
W 1775 r., mając 43 lata, został radcą budowlanym Izby Wojennej i Dominalnej we Wrocławiu i Głogowie oraz zarządzał całością spraw budowlanych na Śląsku. Odwiedził wówczas Anglię, Holandię, Belgię i Francję w imieniu oraz na koszt króla. Wzniósł także Rezydencję Księcia-Biskupa na Ostrowie Tumskim, Pałac Zwinger, cukrownię i koszary artylerii na Kępie Mieszczańskiej, Bramę Fryderyka, Stary Teatr (1782, zburzony przed poł. XIX w.), Pałac Wallenberg-Pachaly (1785–1787) we Wrocławiu i wiele innych budowli, w tym sakralne i świeckie na prowincji, m.in. w Samotworze, Żmigrodzie, Pawłowicach (dla Maksymiliana Mielżyńskiego), Brzegu, Brzegu Dolnym, Kluczborku, Wałbrzychu i Sycowie.
11 października 1777 r. poślubił we wrocławskim kościele św. Marii Magdaleny Annę Elisabeth, córkę wrocławskiego prawnika Ernsta Gottlieba Jäckela. Mieli pięcioro dzieci: córki Louise Amalie i Juliane Wilhelmine oraz syna Carla Ferdinanda, który poszedł w ślady ojca, dwoje pozostałych zmarło wkrótce po urodzeniu. Od 1782 r. Langhans wraz z rodziną mieszkał w domu teściów przy Albrechtstraße 18 we Wrocławiu.
W 1786 r. został wezwany do Berlina przez Fryderyka Wilhelma II, aby przeprojektować wnętrze opery. Zapoczątkowało to długi i intensywny okres budowlany w stolicy Prus – poza licznymi budowlami Charlottenburga i Poczdamu stworzył również dzieło, które uczyniło go nieśmiertelnym – Bramę Brandenburską (1789–1793). Ta wzorowana na ateńskich Propylejach Akropolu brama, jedna z pierwszych budowli neoklasycystycznych w Prusach, dała początek traktowaniu tego stylu jako państwowy. Fundator porównał się tym samym do Peryklesa jako władca, dzięki któremu nastał w Prusach złoty wiek.
Przy tej i innych realizacjach Langhans współpracuje z Johannem Gottfriedem Schadowem, twórcą Kwadrygi z boginią Zwycięstwa (Victoria z włócznią zwieńczoną wieńcem dębowym z orłem wzorowanym na rzymskim – godło w 1814 r. zastąpiono Krzyżem Żelaznym w wieńcu i orłem w koronie projektu Friedricha Schinkla).
W Berlinie wraz z rodziną architekt mieszkał w domu własnego projektu przy Charlottenstraße nr 31 (róg Behrenstraße), który obecnie jest częścią pięciogwiazdkowego hotelu The Regent Berlin pod nr 49. W 1788 r. został mianowany dyrektorem Królewskiego Urzędu Budowlanego.
Od 1802 r., po wybudowaniu kościoła protestanckiego w Rawiczu, wycofał się z działalności zawodowej i spędzał większość czasu we Wrocławiu, gdzie był członkiem loży masońskiej „Zur Säule”. Mieszkał w pięknej posiadłości Dąbie (wówczas Grüneiche pod Wrocławiem), gdzie zmarł 1 października 1808 r. Został pochowany na Wielkim Cmentarzu we Wrocławiu (zrównany z ziemią w 1957 r.), gdzie spoczęła obok niego także żona Anna Elisabeth.
Carl Gotthard Langhans był obok Davida Gilly’ego najbardziej wpływowym architektem pokolenia przedschinklowskiego w Prusach. Jest uważany za jednego z najbardziej wszechstronnych i wpływowych twórców swoich czasów. Zaprojektowane przez niego kościoły, pałace, rezydencje, wnętrza, bramy miejskie i teatry na Śląsku, w Berlinie, Poczdamie i innych miejscach należą do najwcześniejszych przykładów budowli w stylu neoklasycystycznym w Niemczech.
Syn Anny Elisabeth i Carla Gottharda – Carl Ferdinand Langhans (1782–1869) przyszedł na świat we Wrocławiu. Zawodu uczył go ojciec, któremu towarzyszył m.in. przy budowie Królewskiego Teatru Narodowego (poprzednik Schauspielhaus Schinkla) przy Gendarmenmarkt w Berlinie (1800–1802, spłonął w 1817 r.). Kształcił się także w założonej w 1799 r. Bauakademie pod kierunkiem m.in. Davida Gilly’ego (1748–1808), doradcy architektonicznego w Królewskim Departamencie Budownictwa, który był młodszy od Langhansa i wyprzedził go pod względem nowoczesności, a zmarł w tym samym roku, pozostawiając po sobie znacznie skromniejszy dorobek (nota bene nauczycielem jego syna Friedricha Davida był m.in. C.G. Langhans). Był także nauczycielem Friedricha Schinkla, projektanta słynnego gmachu Akademii, reprezentującego jak młody Langhans kolejne pokolenie architektów mających już akademickie wykształcenie.
Po śmierci ojca w 1808 r. Carl Ferdinand powrócił do Wrocławia, a w 1844 r. został starszym radcą budowlanym. Uważany za wybitnego architekta teatralnego, był pruskim urzędnikiem budowlanym, ale skonstruował też… hulajnogę i był wynalazcą pleoramy. Jako teoretyk w 1810 r. opublikował podręcznik Über Theater oder Bemerkungen über Katakustik in Bezug auf Theater z teorią akustyki.
Ceniony i wręcz rozchwytywany, był autorem wszystkich ważniejszych projektów budowlanych na Śląsku, twórcą: Opery, Starej Giełdy Papierów Wartościowych, Synagogi pod Białym Bocianem i kościoła Jedenastu Tysięcy Dziewic (dziś Opieki św. Józefa) we Wrocławiu.
Projektował w stylach historycznych i klasycystycznym, głównie budynki teatralne (m.in. w Legnicy, Szczecinie, Dessau, Lipsku). Od 1834 mieszkał w Berlinie, gdzie wzniósł Altes Palais dla przyszłego cesarza Wilhelma przy Unter den Linden (1834–1837), w którym monarcha mieszkał z żoną Augusta do śmierci w 1888 r.
Langhans, od 1815 r. członek wrocławskiej loży masońskiej „Fryderyk pod Złotym Berłem”, dwukrotnie żonaty, zmarł bezdzietnie w Berlinie. Tam spoczął na cmentarzu protestanckim III, za Bramą Halle – obecnie jest tam w pobliżu pomnik wystawiony w 2017 r. ku czci obu Langhansów – ojca i syna – w którym Towarzystwo Carla Gottharda Langhansa prezentuje wystawę poświęconą ich twórczości.
Około 100 lat po śmierci Carl Gotthard Langhans doczekał się biografa w osobie dr. Walthera Th. Hinrichsa, który w 1909 r. wydał o nim książkę. On to podał ważne, a nieliczne informacje o żonie artysty. Z konkluzją, że „miała bardzo szczęśliwe małżeństwo” i nie tylko posiadała wiedzę o sztuce, ale sama była praktykującą artystką i namalowała pastelowy portret męża. Autor nie znał go z autopsji, wiedział tylko, że był własnością żony starszego radnego budowlanego Langhansa w Berlinie-Pankow.
W monografii zreprodukował inny portret architekta z późnych lat życia, który znajdował się w zbiorach rodziny i został wydrukowany po raz pierwszy w 1905 r. w „Hohenzollernjahrbuch”. Narysowany ołówkiem, przedstawia wpisany w owal jego prawy profil w popiersiu.
Był to jeden z dwóch znanych wówczas wizerunków Langhansa, obok idealizowanego marmurowego popiersia, gdzie architekta nieco odmłodzono, być może na podstawie wcześniejszych konterfektów wykonanych przez żonę.
Rodzina architekta podarowała rzeźbę ok. 1913 r. założonemu w 1885 r. Muzeum Architektury w Berlinie (obecnie Das Architekturmuseum der Technischen Universität Berlin). W 1925 r. Conrad Buchwald wysunął hipotezę, że pastel, który pojawił się wówczas w prywatnej kolekcji i trafił do wrocławskiego Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności jest tożsamy ze wzmiankowanym przez Hinrichsa portretem Langhansa autorstwa żony architekta.
Opublikował ten nowy nabytek, oprawiony w prostą, złotą ramę (55 × 42 cm) i przytoczył treść umieszczonej na kartce notatki na odwrocie: „Baurath Langhans, / so das Breslauer Theater erbaut / u. das Schloss der Königin Luise / geschenk dermalen an H. v. Wallenberg” (Radca budowlany Langhans, który wzniósł Teatr Wrocławski i Pałac Królowej Luizy / dar dla H. von Wallenberga). Buchwald dodaje, że takim notatkom nie zawsze można ufać, więc porównał wszystkie trzy znane mu wizerunki.
Na rysunku ołówkiem dużo starszy model przedstawiony jest z profilu, a tutaj mężczyznę zbliżającego się do pięćdziesiątki widzimy z przodu, energicznie przechylającego głowę w prawo. Uznał, że podobieństwa są niewątpliwie dostrzegalne, ale pewność, że mamy tu do czynienia z portretem starszego Langhansa uzyskał dzięki zestawieniu z marmurowym popiersiem w Muzeum Architektury Politechniki Berlińskiej, które można datować na ok. 1788 r.
Jego zdaniem budowa czaszki, osadzenie na szyi zwróconej w lewo głowy, a także elementy rysów twarzy, duże oczy, wydatny nos, rysunek ust i podbródek są niemal identyczne. Brązowe, neutralne tło podkreśla świeżą kolorystykę karnacji, kontrastując z szaro-białym pudrem włosów. To dodaje charakteru przedstawieniu. Nuty różu i żółcieni białej koszuli oraz kołnierzyk Schillera, rozpięty z przodu opada na niebieskomalachitowy robe de chambre (domowy strój intelektualisty), współtworząc harmonię barw odzienia i ciała.
Buchwald konkluduje, że „obraz emanuje geniuszem…”, co skierowane pod adresem męża jest komplementem także dla żony, która potrafiła uchwycić tak świetnie siłę osobowości architekta.
dr Beata Lejman, Dział Malarstwa XVI–XIX w. MNWr
1o czerwca 2026
LITERATURA
Walther Th. Hinrichs, Carl Gotthard Langhans. Ein schlesischer Baumeister 1733–1808 (Studien zur deutschen Kunstgeschichte. Heft 116), Straßburg 1909, s 35.
Conrad Buchwald, Ein Bildnis des alteren Langhans, „Schlesische Monatshefte”, 1925, s. 632–633.
Malarstwo śląskie 1520–1800. Katalog zbiorów, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2009, s. 378, kat. 395 (Ewa Houszka).
Michael S. Cullen, Uwe Kieling, Das Brandenburger Tor. Ein deutsches Symbol, Berlin Edition, Berlin 1999.
Rainer Laabs, Das Brandenburger Tor. Brennpunkt deutscher Geschichte, Quadriga, Berlin 2001.
Friedhelm Grundmann, Carl Gotthard Langhans (1732–1808). Lebensbild und Architekturführer, Bergstadtverlag Korn, Würzburg 2007.
Zapraszamy do lektury innych tekstów z cyklu „Intrygujące!” ➸