W rocznicę wielkiej wystawy śląskiej sztuki średniowiecznej
31 lipca – 3o grudnia 2026
Mistrz ze znakiem X i jego pracownia, Św. Jan Chrzciciel, 1510 (?)
Fot. A. Podstawka, A. Stasińska, Gabinet Dokumentów MNWr
Kuratorka wystawy: Agata Stasińska
Wystawa w setną rocznicę ekspozycji „Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters” zorganizowanej przez Heinza Braunego i Ericha Wiesego na wrocławskich Szczytnikach.
W owym czasie było to nie tylko wielkie wydarzenie w świecie wystawienniczym, ale przede wszystkim istotny krok dla badań nad śląską sztuką średniowieczną. Zwieńczeniem ekspozycji był wydany trzy lata później monumentalny katalog, który do dziś stanowi bezcenne źródło wiedzy dla badaczy tej epoki.
Współczesnego widza z pewnością zainteresuje ukazanie zmian, jakie przez ostatnie sto lat zaszły zarówno w badaniach nad śląską sztuką średniowieczną, jak i w rozwoju muzealnictwa. Ciekawa również jest wielowątkowa narracja wystawy, poświęcona m.in. kuratorom dawnej ekspozycji oraz średniowiecznym mistrzom, których imiona za sprawą badań sprzed wieku przywrócone zostały historii sztuki.
Oddając głos samym dziełom, możliwe staje się przyjrzenie zmianom, którym zostały poddane zarówno w warstwie teoretycznej, stanowiąc temat badań z dziedziny historii sztuki, jak i praktycznej – będąc obiektami objętymi działaniami konserwatorskimi.
Zwiedzający obejrzeć mogą dzieła sztuki średniowiecznej obecne na ekspozycji sto lat temu, te, które z różnych względów zostały z niej wycofane, oraz takie, które – mimo starań kuratorów – nigdy na nią nie dotarły.
Niezwykle ważne jest miejsce wystawy – w 1926 r. gotyckie zabytki umieszczone zostały w pawilonie wystawowym mieszczącym dziś Pawilon Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej. W 2026 r. w gmachu tym arcydzieła śląskiej sztuki średniowiecznej zaprezentowane zostały ponownie.
■ Wystawie towarzyszy instalacja „Anna Bujak. Sub rosa” ➸
■ Agata Stasińska: „Intrygujące! […] skarby śląskiego średniowiecza na wrocławskich Szczytnikach” ➸
■ Magdalena Talik [wroclaw.pl] o konserwacji dzieł sztuki średniowiecznej ➸
Pierwsze prace konserwatorskie prowadzone na potrzeby wystawy „Stulecie” rozpoczęły się blisko trzy lata temu. Do ekspozycji przygotowywano wszystkie dzieła ze zbiorów wrocławskiego Muzeum Narodowego a także te wypożyczane w kościołów. Konserwacja jednego obiektu zajmowała w zależności od potrzeb od jednego dnia do kilku miesięcy. Wykonano kilka pełnych konserwacji – od oczyszczenia, podklejenia odspojeń do uzupełnień warstwy malarskiej i werniksowania. Oto fotoreportaż z prac konserwatorskich wyjątkowych dzieł gotyckich, które podziwiać można w Pawilonie Czterech Kopuł.
Fot. M. Lorek, S. Kluszczyński
Realiz. S. Kluszczyński
Współczesna prezentacja to opowieść o mistrzach średniowiecza, kuratorach i badaczach. Jej celem jest pokazanie zmian, jakie zaszły w muzealnictwie i w historii sztuki w ciągu ostatnich stu lat.
Wystawa „Śląskie malarstwo i rzeźba doby średniowiecza” (Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters) została zrealizowana w 1926 r. przez dwóch kuratorów – Heinza Braunego (1880–1957) i Ericha Wiesego (1891–1979). Po raz pierwszy w historii śląskiego muzealnictwa, a także po raz ostatni przed II wojną światową zgromadzili oni w jednym miejscu najważniejsze zabytki śląskiej sztuki średniowiecznej. Wiele z nich wówczas zostało zaprezentowanych szerokiej publiczności po raz ostatni, dziś bowiem uznaje się je za zaginione lub zniszczone podczas działań wojennych.
Badania naukowe przedwojennych kuratorów miały ogromny wpływ na to, jak dziś postrzegamy średniowieczną sztukę śląską. „To właśnie im zawdzięczamy sposób klasyfikacji średniowiecznych artystów, których tożsamość pozostawała nieznana” – tłumaczy dr Agata Stasińska, kuratorka wystawy. „Oni jako pierwsi nadali im umowne przydomki. Przykładem jest twórca działający na terenie dawnego księstwa żagańskiego, autor dzieł dla wielu świątyń, m.in. kościoła pw. św. Katarzyny w Gościszowicach (obecnie Gościeszowicach). Braune i Wiese nazwali go Mistrzem Poliptyku z Gościszowic”.
Współcześni widzowie obejrzeć mogą najcenniejsze dzieła znajdujące się w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu, od rzeźb z kręgu Madonn na Lwach, aż po prace powstałe w początkach XVI stulecia. Zobaczą również śląskie zabytki przechowywane obecnie w zbiorach innych muzeów – m.in. Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego czy Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Wśród wypożyczanych eksponatów znajdą się również bezcenne przykłady gotyckiej rzeźby i malarstwa na co dzień znajdujące się w kościołach, m.in. bazylice pw. św. Jakuba i św. Agnieszki w Nysie oraz bazylice pw. św. Jana Apostoła i Ewangelisty w Oleśnicy. Wybrane obiekty przed wyeksponowaniem poddane zostały kompleksowej konserwacji.
Celem wystawy jest również ukazanie zmian, jakie zaszły w muzealnictwie i w badaniach nad śląską sztuką średniowieczną w ciągu ostatnich stu lat. Są one widoczne na wielu polach, m.in.: w sposobach eksponowania i dbania o bezpieczeństwo zabytków, w stosowanych zabiegach konserwatorskich, a w końcu także i w wiedzy o tych bezcennych obiektach. „Zaprezentujemy odkrycia, nowe atrybucje i powiązania oraz historie związane z przekształceniami obiektów, które choć wydają nam się dobrze znane, kryją wiele tajemnic” – mówi dr Agata Stasińska. „Najlepszym tego przykładem jest figura Marii, która – zyskawszy w okresie baroku wtórne przekształcenia – przez Braunego i Wiesego prezentowana była jako św. Jadwiga. Artysta nazywany kiedyś Mistrzem Poliptyku św. Barbary, dziś znany jest jako Wilhelm Kalteysen von Oche. Odkrycie jego tożsamości jest zasługą Ewy Wółkiewicz, która w Archiwum Państwowym w Opolu odnalazła treść pochodzących z lat 1451–1453 kontraktów na wykonanie nastawy głównego ołtarza do kościoła pw. św. Jakuba w Nysie”.
Zwiedzający zobaczą np. obraz „Chusta św. Weroniki (Veraikon)” z Muzeum Narodowego we Wrocławiu, który przed wojną nie został pokazany ze względu na zły stan zachowania. Dziś znów cieszy oczy odwiedzających.
Niezwykle ważna jest możliwość zaprezentowania średniowiecznych zabytków w tym samym miejscu, które dla wystawy wybrali przedwojenni kuratorzy – w pawilonie wystawowym na Szczytnikach, obecnie Pawilonie Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej Oddziale Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Nowoczesne wnętrze Pawilonu i współczesna scenografia pozwolą spojrzeć na gotyckie zabytki z innej perspektywy. Dzięki umieszczonym na wystawie archiwalnym fotografiom z 1926 r. można porównać zmiany, jakie zaszły w sposobach prezentowania i ochrony dzieł sztuki.
■ Fotorelacja z konferencji prasowej i wernisażu ↡
Fot. A. Podstawka
Dr hab. Piotr Oszczanowski, dyrektor Muzeum Narodowego we Wrocławiu:
Gdy dzisiaj patrzymy na to, co wydarzyło się równo 100 lat temu w Pawilonie Czterech Kopuł, przede wszystkim czujemy wielki respekt i uznanie dla kuratorów tego przedsięwzięcia. To ich zasługą było stworzenie jednej z największych wystaw mediewistycznych w XX-wiecznej Europie. Przedsięwzięcia pozbawionego precedensu. Wystawa w parze z wydanym trzy lata później w Lipsku monumentalnym katalogiem stanowi rodzaj swoistego „tła” wszelkich obecnych poczynań badawczych. Kuratorzy wystawy przełamali pewne stereotypy, wykorzystali przestrzeń wystawienniczą bardzo nowoczesnego muzeum, stworzyli coś, co do dzisiaj stanowi dla wszystkich mediewistów zajmujących się sztuką śląską niezmienny punkt odniesienia. Mierzenie się z ich poczynaniami to z jednej strony ogromne wyzwanie, ale także i bezmiar satysfakcji. Jest to na pewno przygoda – badawcza i muzealna – która być może zdarza się raz w życiu. W podjęciu tego zadania wystawienniczego kierowała nami chęć wzbudzenia refleksji nad owym stuleciem – co ten czas sprawił w badaniach i postrzeganiu śląskiej sztuki średniowiecznej, a także jak dzisiaj ją odbieramy?
Ta wystawa jest wyrazem uznania dla kuratorów z 1926 r., a także dla wszystkich badaczy, którzy przez ostatnie stulecie pozwalali nam lepiej poznać i zrozumieć tę wyjątkową sztukę, wreszcie – potwierdzeniem, że miłość do niej jest ponadczasowa i nieprzemijająca.
Państwa zapraszam na swoiste misterium – na wielkie przeżycie i obcowanie ze sztuką, która jest w stanie uczynić nas… wrażliwszymi.
■ Wybrane wydarzenia towarzyszące wystawie ↡
■ Wykłady
Wstęp wolny
❧ 11.10, g. 14:00 — Święte kobiety. Ich historia, ikonografia i lekcje, jakie za sobą niosły
Prowadzenie: Julia Stacha
❧ 17.10, g. 16:00 — Od księżnej do świętej. Rozwój ikonografii św. Jadwigi Śląskiej
Prowadzenie: Józefina Fabisz
❧ 25.10, g. 16:00 — Śląskie gotyckie retabula i ich drugie życie w XX w.
Prowadzenie: dr Agnieszka Patała
❧ 8.11, g. 16:00 — Doktor Erich Wiese i awangarda niemiecka w zbiorach Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych we Wrocławiu
Prowadzenie: dr hab. Piotr Oszczanowski
❧ Wykłady wygłoszą również:
Iwona Gołaj, Jadwiga Jasińska-Sadura, dr hab. Romuald Kaczmarek, Joanna Zyzik-Lubasińska
■ Wykłady kuratorskie
Wstęp wolny
Prowadzenie: dr Agata Stasińska
❧ 6.09, 18.10, 22.11, 12.12 ↠ g. 12:00
■ Oprowadzania kuratorskie
Wstęp z biletem na wystawę czasową
Prowadzenie: dr Agata Stasińska
❧ 2.08, 20.09, 11.10, 15.11, 6.12 ↠ g. 12:00
❧ 7.08, 11.09 ↠ g. 17:00
■ Oprowadzania
Wstęp z biletem na wystawę czasową
❧ 9.10, 13.11, 18.12 ↠ g. 16:00
❧ 9.08, 27.09, 6.12 ↠ g. 11:00 (w j. angielskim)
❧ 11.10 ↠ g. 11:00 (w j. niemieckim )
■ Slow looking. Oprowadzania z elementami medytacji
Wstęp z biletem na wystawę czasową
Prowadzenie: Barbara Przerwa
❧ 1.08, g. 12:00 — Kwiaty – ukryte znaczenia
❧ 13.09, g. 12:00 — Rycerz – figura symboliczna
❧ 4.10, g. 12:00 — Pewność siebie – wielka cnota
❧ 29.11, g. 12:00 — Śmierć – nieuniknione spotkanie
❧ 20.12, g. 12:00 — Cztery radości Marii
■ Warsztaty tańca intuicyjnego z cyklu „Co mnie porusza w sztuce współczesnej?”
Bilety w cenie 20 zł, zapisy
Prowadzenie: Barbara Przerwa
❧ 1.08, g. 18:00 — Niech zakwitną róże
❧ 19.09, g. 18:00 — Twoja zbroja – chroni czy więzi?
❧ 17.10, g. 18:00 — Co ma wspólnego św. Barbara z rabarbarem?
❧ 14.11, g. 18:00 — Naskórek obumiera codziennie
❧ 12.12, g. 18:00 — Radość w spotkaniu
■ Warsztaty dla seniorów z cyklu „Przystanek: Pawilon”
Bilety w cenie 10 zł, z Wrocławską Kartą Seniora – 3 zł, zapisy
Prowadzenie: Justyna Oleksy
❧ 23.10, 27.11 ↠ g. 11:00
■ Warsztaty twórcze z cyklu „Otwarta Pracownia”
Bilety w cenie 20 zł, zapisy
Prowadzenie: Kinga Łaska
❧ 20.09, 4.10, 13.12 ↠ 14:00
■ Warsztaty dla dorosłych i młodzieży
Bilety w cenie 20 zł, zapisy
❧ 8.08, g. 16:00 — Warsztaty witrażu
Prowadzenie: Kinga Łaska
❧ 22.08, g. 16:00 — Remedia na demony i inne średniowieczne przepisy zielarskie
Prowadzenie: Justyna Pobiedzińska
❧ Odbędą się również warsztaty złocenia i haftu
■ Oprowadzania i warsztaty z audiodeskrypcją z cyklu „Dotknij Muzeum”
Wstęp z biletem specjalnym w cenie 3 zł, zapisy
Prowadzenie: Kinga Łaska
❧ 8.09, 14.10, 8.12 ↠ g. 14:00
■ Konferencja naukowa „Plastyka średniowieczna na Śląsku”
❧ 3–5.12 ↠ wydarzenie całodzienne
■ Wydarzenia dla dzieci i młodzieży
Bilety w cenie 10 zł, zapisy
❧ Warsztaty dla dzieci w wieku 0–2 lat — 27.09, 29.11 ↠ g. 11:00
❧ Warsztaty dla dzieci w wieku 3–5 lat — 13.12 ↠ g. 11:00 | 27.09, 29.11 ↠ g. 13:00, 14:30
■ Warsztaty dla dzieci w wieku 6–12 lat
❧ 12.09. g. 11:00 — Święci patroni i ich legendy
Prowadzenie: Grzegorz Wojturski
❧ 17.10, g. 11:00 — Uśmiech zmienia wszystko
Prowadzenie: Barbara Przerwa
❧ 28.11, g. 11:00 — Smoki i inne bestie
Prowadzenie: Karolina Rzepka
❧ 6.12, g. 11:00 — Spotkanie ze Świętym Mikołajem
Prowadzenie: Michał Pieczka
❧ 12.12, g. 11:00 — Boże Narodzenie – czas radości
Prowadzenie: Barbara Przerwa
■ Wydarzenia dla dzieci i młodzieży w wieku 10–15 lat
❧ 3.10, g. 11:00 — Tryptyk gotycki – a co to takiego?
Prowadzenie: Izabela Trembałowicz-Chęć
❧ 14.11, g. 11:00 — Sądy i osądy
Prowadzenie: Barbara Przerwa
Na wszystkie warsztaty obowiązują zapisy na tydzień przed wydarzeniem: tel. 71 712 71 81 lub edukacja.pawilon@mnwr.pl. Zapraszamy!
Wystawa dedykowana pamięci kustosz dr Anny Ziomeckiej (1926–2026)
Patronat honorowy:
Marta Cienkowska, Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Wystawa jest częścią projektu „Gotyk w Polsce” realizowanego w latach 2026–2027 przez Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Muzeum Narodowe w Poznaniu i Zamek Królewski na Wawelu
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
