Intrygujące!
„Strój w sztuce średniowiecznej [cz. II].
Konwencja artystyczna i moda”

Małgorzata Możdżyńska-Nawotka

Zacznijmy od chronologicznego końca wystawy Stulecie, od malowanej kwatery ołtarzowej ze sceną Niesienia Krzyża [1].

Obraz pochodzi z późnej fazy gotyku, jest dziełem Mistrza Pasji z Góry. W centrum kompozycji umęczony, opadający pod ciężarem Jezus i pachołek wznoszący gruby kij, którym za chwilę uderzy skazańca. Mężczyzna ma odrażającą, zdeformowaną okrutnym grymasem twarz. Ubrany jest nie w odsłaniającą gołe nogi krótką tunikę, którą nosiłby w czasach biblijnych, ale w średniowieczny kaftan i nogawice.

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

W odróżnieniu od luźnej tuniki o prostych rękawach, biały kaftan jest modelowany krojem: górą dopasowany, o uwypuklonym przodzie zapinanym na gęsto rozmieszczone guziki. Rękawy, na ramieniu bufiaste, od łokcia obcisłe, trójkątnie zachodzą na dłoń. Odcinany obszerny dół układa się w głębokie fałdy, a czarna bordiura podkreśla obfitość tkaniny kontrastującą z przylegającą do ciała górą i obcisłymi czerwonymi nogawicami. Całość jest precyzyjnie artykułowana, urozmaicona i dekoracyjna. Uczestniczący w kaźni żołnierze noszą średniowieczne pełne zbroje płytowe zamiast segmentowego lub łuskowego pancerza rzymskiego legionisty.

We wcześniejszym tekście „Splendor duchowy i materialny” ➸ pokazywałam, jak przedstawienia cennych tkanin w szatach świętych i tłach scen ołtarzowych odzwierciedlały rozwój sztuki tkackiej od końca XIV w. przez kolejnych sto lat. Może się zatem wydawać, że średniowieczni artyści po prostu ubierali uczestników biblijnych wydarzeń w stroje i materie sobie współczesne – i istotnie jest to często powtarzany truizm.

A jednak – nic tu nie działo się tak „po prostu”.

W scenie Niesienia Krzyża można zauważyć znaczącą niejednorodność ukostiumowania postaci. Kwatera ołtarzowa powstała w roku 1512 lub 1513, ale kaftan pachołka, tzw. jaka lub jopula wierzchnia (fr. cotehardie), to ubiór typowy dla mody 2. połowy wieku XIV i początku wieku XV, czyli o ponad sto lat wcześniejszej. Podobnie płytowe zbroje żołnierzy mają formę na początku XVI w. już anachroniczną, a ich dekoracje są bezsprzecznie malownicze (jak tarczki opachowe i nakolanki w kształcie kwiatów), ale raczej fantastyczne. Natomiast ciasno przylegający do czaszki i zakrywający uszy biały czepek brodatego Szymona Cyrenejczyka, którego rzymscy strażnicy zmusili do pomocy Jezusowi w niesieniu krzyża, byłby na miejscu w garderobie dojrzałego mężczyzny współczesnego artyście. Chrystus zaś ubrany jest w starożytną prostą, przepasaną tunikę – choć jako skazaniec w czasach rzymskich odbywałby drogę na miejsce hańbiącej kaźni odarty z odzienia. W podobnym stylu grupa postaci w tle spowita jest w długie tuniki i luźne płaszcze: to święci uczestnicy Męki Pańskiej: Maria matka Jezusa, Maria Magdalena i św. Jan.

Wywodząca się z późnej starożytności „biblijna” formuła kostiumowa, z długą tuniką i narzuconym na nią płaszczem lub użytym w charakterze płaszcza brytem tkaniny, często udrapowanym asymetrycznie na ramieniu, z bosymi stopami, jest w dziełach sztuki wczesnochrześcijańskiej i średniowiecznej regułą w odniesieniu do postaci Chrystusa i Apostołów w większości scen biblijnych i symbolicznych (ukrzyżowany Chrystus nosi perizonium, czyli opaskę biodrową, a w scenach Zmartwychwstania i Sądu Ostatecznego – okrywający nagie ciało szkarłatny płaszcz jako symbol męki i triumfu). Podobną formułę – długa tunika i płaszcz – stosowano w ubiorze Marii i świętych niewiast [2]. Pamiętać należy, że styl ubioru oparty na prostej tunice różnej długości utrzymał się w Europie jeszcze setki lat po upadku Zachodniego Cesarstwa Rzymskiego. Kobiecą postać obszerne szaty spowijały od stóp do głów. Różnice statusu społecznego wyrażały się nie w kroju ubiorów, ale tkaninach i ozdobach.

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

Dopiero w połowie XII w. zmiany w ubiorze zachodnioeuropejskim doprowadziły do wykształcenia się nowej sylwetki i nowych sposobów modelowania odzieży. Ubiory podkreślały figurę i po raz pierwszy ta sama szata mogła być obcisła w jednych, a luźna w innych partiach ciała, pojawiły się też elementy i detale o przerysowanych formach. Te zmiany sygnalizowały początek fenomenu mody w takim sensie, jaki znamy dzisiaj. Odtąd w społeczeństwach zachodnich istotę mody będą stanowić zmiany zasadniczej linii ubioru i kształtu jego elementów (rękawów dopasowanych lub szerokich, kołnierza wysokiego lub niskiego, obuwia o wydłużonych lub ściętych noskach, czepca szpiczastego lub rozłożystego, etc.), jak również zmiany relacji między poszczególnymi częściami stroju.

Strój będzie odtąd formował i podkreślał pożądane kształty i proporcje sylwetki, niekiedy uwypuklając, a kiedy indziej spłaszczając biust, stanowiąc o położeniu i wcięciu talii, czyniąc ramiona spadzistymi lub kwadratowymi, obciskając lub poszerzając biodra. Zmiany mody będą dotyczyć nie tylko samego ubioru i sylwetki, ale także sposobu jego prezentacji w spoczynku i ruchu: postawy i gestykulacji, sposobu chodzenia, siadania, trzymania głowy i ramion – czyli estetycznego wyrazu ciała w życiu i w sztuce.

W wielu dziełach prezentowanych na wystawie oprócz – i często obok – „biblijnej” formuły kostiumowej, czyli długich, luźnych i fałdzistych szat, odnajdziemy echa tak właśnie rozumianej mody. Wpływ panującego gotyckiego ideału fizycznego wdzięku, czyli sylwetki smukłej i w wyrafinowany sposób artykułowanej, jest wyraźny. W większym stopniu niż w poprzednich stuleciach ubiory obu płci, nawet jeśli są to wyobrażone przez artystów postaci świętych, akcentują różnice w budowie męskiej i kobiecej.

W ubiorach męskich krój podkreśla postawę niemal wojskową: wypiętą do przodu wypukłą klatkę piersiową, wyprężone plecy, wysokie ramiona oraz długie kształtne nogi. Ich smukłość podkreśla obuwie o wydłużonych noskach, na które moda zapanowała w Europie w ostatniej ćwierci XIV i na początku XV w., a powróciła w latach 1460–1480. Rycerski ozdobny pas metalowy jest noszony nisko na biodrach [3].

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

Taką męską sylwetkę prezentują zwłaszcza święci przedstawiani w zbrojach, jak św. Jerzy czy św. Wacław, a bardzo podobne zbroje widzimy na ówczesnych nagrobkach śląskich książąt, na przykład Henryka II Pobożnego, zm. 1241, płyta z nagrobka ok. 1383–1385. To właśnie wprowadzenie w XIV w. pełnej zbroi płytowej (w miejsce zbroi kolczej) wywarło wielki wpływ na modę męską. Wkładane pod nią ubiory musiały dobrze przylegać do ciała, aby uniknąć odgnieceń i zapewnić równomierne rozłożenie ciężaru; dodatkowo komfort zwiększało strategicznie rozmieszczone watowanie. Wypracowane innowacje kroju zostały następnie przejęte w strojach cywilnych. W 2. połowie XIV w. watowany i pikowany kaftan noszony pod zbroją dał początek modzie na ubiory dopasowane, uwypuklające tors, wcięte w stanie i przylegające na biodrach.

Kolejnym etapem ewolucji była jopula, która stała się podstawą męskiego ubioru, występując w dwóch wariantach. Obcisłą i krótką jopulę spodnią (fr. pourpoint) ubierano pod zbroję lub szaty wierzchnie i do niej przywiązywano nogawico-spodnie (z tego ubioru wywodzić się będzie noszony w XVI i pocz. XVII w. wams). Krój nogawico-spodni w międzyczasie udoskonalono, tak że ściśle przylegały, uwydatniając kształt nóg i pośladków. O ile rycerska zbroja – nawet ta o wybitnie modnym, przerysowanym kształcie – była „ponad podejrzeniami”, to eksponujące męską anatomię kuse ubiory budziły gniew moralistów jako nieskromne i nieprzyzwoite. Nic zatem dziwnego, że tak ubrani są często oprawcy w przedstawieniach kaźni Chrystusa. Te odpychające postacie dawały malarzowi sposobność przedstawienia konstrukcyjnych szczegółów dopasowanego do ciała ubioru, intrygujących wizualnie i interesujących technicznie: często pojawia się motyw nogawicy częściowo odwiązanej i opadającej. Jopula wierzchnia, czyli jaka (fr. cotehardie,) dłuższa i obszerniejsza, miała dopasowaną górę krojoną z czterech części i zapinaną z przodu na guziki, a dół wąski i przylegający do bioder albo poszerzony klinami i rozkloszowany, fałdzisty. Długie rękawy były wszywane do wyprofilowanej pachy, zbluzowane na ramieniu, a dopasowane od łokcia do nadgarstka, niżej zaś rozszerzały się, zakrywając część dłoni: dokładnie taki ubiór nosi pachołek we wspomnianej wyżej scenie Niesienia Krzyża.

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

W latach 90. XV w. modnisie często rezygnowali z wierzchniego okrycia, paradując tylko w spodnim kaftanie i przywiązywanych do niego nogawico-spodniach. Wybierali przy tym kroje kuse i obcisłe, jakby zbyt małe, żeby kaftan i nogawice mogły się zetknąć, i stąd odsłaniające noszoną pod spodem koszulę. Przykładem karykaturalnego ujęcia mody męskiej ostatniej dekady XV w. i zarazem często stosowanej przez średniowiecznych artystów praktyki przedstawiania postaci negatywnych w przesadnie modnych ubiorach, krytykowanych przez ówczesnych moralistów jako nieobyczajne, są stroje oprawców w scenach Pasji przedstawionych na Poliptyku Kuśnierzy Wrocławskich (1497) [4].

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

Jednemu z pachołków w scenie przybijania do Krzyża sznurówki najwyraźniej „puściły”, a opadające nogawico-spodnie odsłaniają zadek okryty kusą koszulą, co podkreśla wulgarny, groteskowy charakter postaci. Na kilku kwaterach poliptyku widzimy nogawice i kaftany uszyte z części w kontrastowych kolorach lub wzorach (fr. mi-parti, podzielony na połowę, przepołowiony), np. jedna połowa kaftana czerwona, druga żółta lub nogawico-spodnie z jedną nogawką w biało-czerwone pasy u góry, dołem zaś zieloną, a drugą – w odwrotnym układzie.

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

W XIV-wiecznym ubiorze kobiecym wyrazem dążenia do podkreślenia sylwetki stała się suknia górą obcisła, przylegająca do ramion, biustu i talii, z wąskimi rękawami, od bioder zaś poszerzona klinami (fr. cotehardie). Gdy w latach 1490–1500 powstawała we wrocławskiej pracowni rzeźba Marii Służebnicy Świątyni [5], taki fason sukni był już archaiczny, jednak pięknie podkreśla młodzieńczą figurę Marii, jednocześnie niosąc znaczenia symboliczne, zawarte w błękitnym („niebiańskim”) kolorze oraz zdobiących suknię złotych motywach.

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

Promienie słoneczne wokół dekoltu to aluzja do „niewiasty obleczonej w słońce” z Apokalipsy św. Jana). Duże kłosy nawiązują do Pieśni nad Pieśniami, gdzie łono oblubienicy (utożsamianej z Marią) jest „jak stóg pszenicy otoczony liliami”. Ten typ przedstawienia, określany jako „Maria w sukni w kłosy” (Maria im Ährenkleid), rozwinął się w sztuce późnośredniowiecznej w krajach niemieckojęzycznych i w Europie Środkowej, w tym na Śląsku.

W 1. ćwierci XV w. upowszechnia się francuska robe („suknia”) w całości szyta z klinów krojonych z klosza, dzięki czemu układała się w rurkowate fałdy na środku przodu oraz pleców. Z konstrukcji – używanej zarówno w stroju kobiecym, jak i męskim – wynikał trójkątny kształt dekoltu. Kobiecą robe przepasywano wysoko, przez co fałdy zaczynały się wysoko pod biustem [6], męską w naturalnej talii.

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

Głębokie trójkątne dekolty podkreślały piersi krągłe, rozdzielone i wyraźnie odznaczające się pod obcisłą tkaniną. U schyłku średniowiecza robe uzyskała modne rękawy w kształcie rozszerzającego się ku dołowi lejka. Francuską robe naśladowano czasem w sposób powierzchowny, bez zrozumienia zasady konstrukcji, przyswajając tylko modne szczegóły: trójkątny dekolt i fałdy na środku. Takie suknie krojono z czterech części – tak jak robe – ale z prostych kawałków tkaniny, zostawiając zapas w szwach i z niego układając pod biustem fałdy, które – w odróżnieniu od miękkich fałd ubioru krojonego z ukośnych klinów – są płaskie, tak jak w sukni św. Heleny na Poliptyku Zaśnięcia Marii ze świdnickiej Katedry św. Stanisława i Wacława. Powyżej umieszczonego wysoko paska suknia ściśle przylegała na biuście, pod pachami i w górnej części ramion, natomiast spódnica spływała w obszernych fałdach. Środkowa część kobiecego tułowia – od stanu do miednicy – uległa wydłużeniu. Modna damska sylwetka, choć krucha i smukła, była esowato wygięta i akcentowała brzuch, podany do przodu bardziej niż biust. Suknia o podwyższonym stanie i fałdzistej spódnicy podkreślała ten efekt, nadając kobiecie wygląd ciężarnej. W porównaniu z głową proporcjonalnie dużą (co dodatkowo uwydatniało odsłonięte, wypukłe czoło) i długą szyją oraz obfitą spódnicą, górna część kobiecego torsu wydawała się pomniejszona, a wysoko osadzony biust – drobny.

Ta modna sylwetka pozwoliła artystom na nową interpretację tematu Madonny z Dzieciątkiem: dzięki wdzięcznemu wygięciu kobiecego ciała, interakcja postaci matki i dziecka stała się bardziej dynamiczna i przestrzennie (a także psychologicznie) złożona [7].

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

O wzajemnym oddziaływaniu mody i sztuki, o tym, że sposób przedstawiania sylwetki zaczął zależeć od kroju i estetyki szat, świadczy zastanawiająca rozbieżność w sposobie ukazywania postaci męskich świętych. Tych ubranych w szaty długie i powłóczyste – jak święci biskupi – wyobrażano w esowato wygiętej pozie [8], natomiast ciało tych przedstawianych w szatach krótkich lub prawie nago – jak św. Sebastian czy ukrzyżowany Chrystus – było ukształtowane tak, jakby uformowała je ówczesna zbroja (sylwetka wyprostowana, wcięta talia, wypukła klatka piersiowa).

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

W 2. połowie XV w. ważną nowością w ubiorze kobiecym było pojawienie się sukni odcinanej w talii, z obcisłym stanikiem, dopasowanym do figury przy pomocy sznurowania: pękniecie mogło być umieszczone w szwie bocznym lub na środku przodu, co pozwalało pięknie podkreślić biust i ułatwiało podanie piersi niemowlęciu [9]. Zwiastunami nadchodzącej zmiany sylwetki była tendencja do stopniowego obniżania stanu oraz poszerzania formy rękawów, np. przez rozcięcia rękawów na łokciu i wyciąganie przez nacięcia sfałdowanej tkaniny koszuli, oraz horyzontalne dekolty (w takim stroju przedstawiono św. Katarzynę na kwaterze poliptyku z Oleśna).

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

Charakter mody i przedstawienia ubiorów w sztuce późnego średniowiecza określiły zatem dwa splatające się ze sobą impulsy. Z jednej strony, nowe techniki modelowania i wykończenia odzieży pozwalały na uzyskanie wyrafinowanych efektów w kształtowaniu poszczególnych części ubioru, co podkreślało plastyczną kompozycję sylwetki. Wyraz estetyczny strojów opierał się na kontraście między częściami ubioru przylegającymi do ciała a partiami ozdobnie sfałdowanymi. Jednocześnie obfita, swobodnie układająca się tkanina (zachowana w pewnych fragmentach stroju i wciąż dominująca w formule „biblijnej”) pozostała przedmiotem estetycznej fascynacji, zgodnie z klasyczną tradycją symbolem wzniosłości i szlachetności, a w kontekście społecznym – przejawem luksusu, wyrazem wysokiego stanu i statusu. Świadczą o tym pełne dynamizmu i żyjące własnym życiem draperie szat świętych postaci na późnogotyckich ołtarzach, które – podobnie jak uważnie oddane motywy zdobiące cenne tkaniny i biżuteria – wyrażają zamiłowanie epoki do dekoracyjności i przepychu.

Tekstylnym detalem o wielkim ładunku artystycznym i egzystencjalnym stało się w sztuce gotyckiej perizonium, czyli opaska okrywająca biodra ukrzyżowanego Chrystusa. Pozwalało na ukazanie prawie nagiego udręczonego ciała i podkreślenie ludzkiego cierpienia Chrystusa, a także nadanie rzeźbionym i malowanym wizerunkom niezwykłej wizualnej dynamiki, korespondującej z emocjonalnym napięciem sceny i wyrażającej jej dramatyzm. Interpretacja perizonium ewoluowała – stąd detal ten jest często elementem datującym i wskazującym na określony warsztat lub krąg oddziaływania. Początkowo układ fałd był symetryczny i schematyczny, ale z czasem zyskał z jednej strony integralny związek z anatomią okrywanego i odsłanianego ciała, a z drugiej – wizualną autonomię. Aranżacje fałd stały się bardziej złożone, ukośne, kaskadowo spływające od dużego asymetrycznego węzła.

Pojawienie się perizonium (w miejsce tuniki przedstawianej w sztuce romańskiej) było wyrazem dążenia do realizmu w oddaniu sceny Ukrzyżowania i brutalności zadanego Zbawicielowi fizycznego bólu, ale paradoksalnie stanowiło rodzaj artystycznej fikcji w sensie podwójnym. Historycznym, bo choć nawiązywało do rzymskiego subligaculum noszonego przez gladiatorów, sportowców i aktorów, to zarówno relacje biblijne, jak i źródła historyczne nie pozostawiają wątpliwości, że Jezusa ukrzyżowano nago. Taka była rzymska praktyka: chodziło nie tylko o okrutną kaźń, ale także publiczne pohańbienie i upokorzenie skazańca, pozbawienie go ludzkiej godności. Ewangelie wprost mówią o rzymskich żołnierzach odzierających Jezusa z odzienia i dzielących je między siebie. Wizualnym, bo zachowanie tkaniny często zaprzeczało grawitacji i prawom przyrody: długie końce perizonium nie opadają, ale są jakby unoszone wiatrem, który jednak nie porusza szat innych postaci [10].

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

Pojawienie się w średniowiecznych dziełach o tematyce religijnej ubiorów aktualnych, wykraczających poza „biblijną” formułę, stanowiło wynik oddziaływania wielorakich impulsów artystycznych, kulturowych i społecznych. Jednym z nich było czerpanie inspiracji z ówczesnego teatru, czyli dramatu liturgicznego: misteriów, których tematyka dotyczyła wydarzeń biblijnych (wielkanocne misteria pasyjne i rezurekcyjne, misteria bożonarodzeniowe) i żywotów świętych. To dzięki temu najprawdopodobniej zmienił się strój aniołów – z tuniki na aktualne stroje liturgiczne (alby, dalmatyki, kapy), w których występowali aktorzy grający postaci anielskie. Podobnie współcześnie ubrani występowali święci papieże i biskupi, nawet ci żyjący w starożytności, gdy nie istniały jeszcze odrębne szaty liturgiczne. Tego rodzaju widowiska organizowane były przez świeckie bractwa religijne i cechy rzemieślnicze w publicznej przestrzeni miejskiej, z udziałem aktorów-amatorów występujących we własnych lub pożyczonych ubraniach. Znaczenie miała również praktyka rysowania z żywego modela, która upowszechniła się w późnym średniowieczu, oraz korzystanie z wzorników i wzorów graficznych zawierających tego rodzaju wizerunki.

Artyści mogli zatem czerpać z tego, co widzieli i z czym obyta była ówczesna publiczność. W scenach biblijnych i epizodach z legend świętych zaczęły pojawiać się nie tylko stroje duchownych, ale i ubiory współczesnych artystom mieszczan, a nawet przedstawicieli klas niższych, a przynajmniej ich elementy, czasem fantazyjnie połączone. Trzeba pamiętać, że w społeczeństwie feudalnym ubiór, a także postawa i sposób poruszania się funkcjonowały jako czytelny znak przynależności stanowej – i to rozumienie niesionych przez strój komunikatów odbiorcy przenosili na sceny biblijne. Odzież robocza chłopów i miejskiej biedoty była prosta i kusa, szyta z domowej produkcji płótna i pośledniego sukna, brunatna, szarawa, pozbawiona żywych kolorów. Jej podstawę stanowiły krótkie tuniki i kaftany, gatki wpuszczane w nogawice, proste okrycia podobne do poncza, praktyczne kaptury połączone z pelerynkowym lub kominowym kołnierzem. W tego rodzaju ubiorze przedstawiano pomagającego nieść krzyż Chrystusa Szymona z Cyrenajki, a wśród świętych krótka tunika bywała strojem Jana Chrzciciela [11] czy pokonującego rzekę w bród Krzysztofa (poliptyk z Konina Żagańskiego, 1506–1507).

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

Znajdujemy także w przedstawieniach scen biblijnych echa procesu przekształcania się ubiorów niegdyś modnych i praktycznych w stroje o charakterze archaicznym i ceremonialnym. W scenie Złożenia do Grobu z poliptyku z Kościoła NMP w Lusinie mężczyzna podtrzymujący ciało Jezusa nosi podbity gronostajem surcot [12].

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

To ubiór, który pojawił się w XIII w. jako używana podczas wypraw krzyżowych luźna półdługa tunika bez rękawów chroniąca kolczugę przed słońcem i deszczem. Jego szczególnie piękne przedstawienie znajduje się na płycie nagrobnej Henryka IV Probusa z ok. 1300 r.: przepasany metalowym pasem, surcot układa się w sute fałdy, podkreślające gotycką smukłość i dostojeństwo postaci zmarłego księcia. Od początku XIV w. surcot miał – tak jak na wspomnianym pomniku – otwarte boki, wiązane albo spinane. W wersji długiej do ziemi nosiły go także kobiety. Doceniano walor estetyczny ubioru, wykorzystywano go do kontrastowych zestawień kolorystycznych, szyto z cennych tkanin, podbijano futrem, spinano klejnotami. Wraz z rozpowszechnieniem się zbroi płytowej w XV w. surcot wyszedł z użycia wojskowego, ale jako element strojów ceremonialnych i stanowych utrzymał się jeszcze w 1. ćwierci XVI w.

Ówczesny odbiorca odczytywał przekazywane przez strój komunikaty w kontekście znanej mu codzienności. Święte dziewice przedstawiano przeważnie jako młode dziewczyny z rozpuszczonymi włosami. Płócienna chustka, zwana podwiką, spinana na czubku głowy, okrywała szyję i częściowo policzki kobiety zamężnej. Głowę przykrywała druga chustka, zwana rąbkiem. Tak przedstawiano też szacowne niewiasty w scenach biblijnych i święte: Jadwigę, małżonkę śląskiego władcy, czy św. Helenę [13]. Pojawiały się modne czepce rozmaitych kształtów. Włosy św. Heleny na Poliptyku Zaśnięcia Marii z Katedry w Świdnicy zdobi crinale, noszona w XV i XVI w. biżuteryjna siatka.

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

Na kostiumowe formuły wpłynęło pojawienie się form artystycznych odzwierciedlających nowe tendencje. Ołtarze i epitafia z portretami donatorów wyrażały dążenie do indywidualizmu i realizmu oraz nacisk na osobiste doświadczenie religijne, prywatną pobożność. Ich szczyt popularności przypadł na wiek XV i początek wieku XVI, otwierając szeroko wrota przedstawieniom aktualnej mody, także w jej odmianach lokalnych. Na przykład epitafium rodziny Alexiusa Banckego młodszego [14] dokumentuje innowację w kroju kobiecego płaszcza w postaci usztywnionej listwy, do której przyszywano jego silnie zmarszczony górny brzeg (stąd polska nazwa marszczeniec). Plisa była szeroka i odsunięta od szyi: opierała się na ramionach, co pozwalało na bardziej równomierne rozłożenie ciężaru okrycia z sukna lub – jak w tym przypadku – futra. Tego typu płaszcze stanowiły charakterystyczny element ubioru bogatych śląskich mieszczek, uwieczniony na licznych XVI-wiecznych epitafiach. Podobne płaszcze pojawiają się także na dziełach związanych z Krakowem i jego niemieckojęzycznym mieszczaństwem.

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

W 2. połowie XV w. dążenie do realizmu także w przedstawianiu scen biblijnych jako wydarzeń historycznych paradoksalnie doprowadziło do pojawienia się kreacji egzotycznych i fantastycznych. Wyobrażając sobie ubiory w starożytnej Judei, szukano inspiracji w strojach aktualnie noszonych na Bliskim Wschodzie: w Imperium Osmańskim i Persji. Pewną ich znajomość przynosiły rozwijające się kontakty handlowe i kulturalne, w których przodowała Wenecja – a wiedzę uzupełniała fantazja artystów. Żydowskich kapłanów, mędrców oddających hołd Dzieciątku, a nawet rzymskich cesarzy ubierano w kaftany z pasmanteryjnymi zapięciami, turbany, malownicze czepce i kapelusze.

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

Ubrania czasem dekorowano „inskrypcjami” w wyimaginowanym piśmie [15] lub – jak koszulę łotra w rzeźbiarskiej grupie Drogi na Golgotę – ornamentami nawiązującymi do duktu arabskiej kaligrafii [16].

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

Było to zapewne dalekie echo pokrytych inskrypcjami i rysunkami koszul talizmanicznych znanych w kulturze islamskiej, choć sama forma łotrowej koszuli – krojonej do wpuszczania w nogawico-spodnie, dość zatem krótkiej (do połowy uda) i niezbyt obszernej, z rozporkami w szwach bocznych i rękawami wszywanymi do prostej pachy – jest jak najbardziej swojska. Ukazanie go w rozchełstanej koszuli, z obnażonymi nogami, podkreśla upokarzający status odartego z odzienia przestępcy i skazańca.

Wracając zaś do przedstawionej przez Mistrza Pasji z Góry sceny Niesienia Krzyża, nie znamy praktyki jego warsztatu, nie wiemy zatem, czy pachołka w jace namalowano według wzornika czy też z bezpośredniej inspiracji misteryjnym przedstawieniem, z żywego modela czy z pamięci. Odbiorca zapewne rozpoznawał ten strój jako odmienny od współczesnych mu ubiorów, archaiczny, dawny. Był to zatem czytelny sposób zaznaczenia historycznego charakteru sceny. Podobne praktyki stosowano także w wieku XVII, gdy artyści malując sceny biblijne odwoływali się do ubiorów z poprzedniego, czyli XVI stulecia.

Fot. archiwum Muzeum Narodowego we Wrocławiu

W analizowanej scenie zróżnicowanie ubiorów pod względem form i kolorów podkreśla centralny kompozycyjnie i ideowo kontrast między postaciami Chrystusa i pachołka. Tej pierwszej wizualną integralność, dostojeństwo i monumentalność nadaje luźna tunika w odcieniu różowawego brązu, układająca się rzeźbiarskie fałdy, których układ subtelnie podkreśla naturalną budowę ciała i jego ułożenie, a rozkładający się wachlarzowo na ziemi nadmiar długości tworzy rodzaj piedestału. Modelowana krojem jaka pachołka kształtuje balansującą na cienkich nogach artykułowaną sylwetkę składającą się z wyodrębnionych części spiętrzonych jedna nad drugą. Biel jaki stanowi najwyraźniejszy akcent kolorystyczny kompozycji, który czyni widoczną nie tylko powyginaną, groteskową pozę, lecz także fizyczną małość postaci, niższej od Chrystusa znacznie bardziej niż wynikałoby z samego skrótu perspektywicznego. Niesienie Krzyża to ilustratywny przykład możliwości plastycznych, ekspresyjnych i symbolicznych, które uzyskali artyści dzięki poszerzeniu obszaru kostiumowych eksploracji poza „biblijną” formułę strojów luźnych, fałdzistych i czerpaniu z repertuaru kształtowanych przez modę aktualną lub minioną ubiorów modelowanych krojem.

Czy ówczesny odbiorca sobie sprawę z tego, że strój pachołka ma nie tylko odmienny konstrukcyjnie i symbolicznie charakter niż tunika Chrystusa, ale pochodzi też z innej epoki historycznej – choć z podobnie przeszłego czasu? To prawdopodobnie zależało od wykształcenia: śląska elita intelektualna miała już wówczas styczność z prądami humanistycznymi i historyczną świadomość starożytności. Dzisiejszemu widzowi ta chronologiczna heterogeniczność strojów przypomina o wydarzeniach, które rozegrały się w konkretnym momencie dziejów, ale ich wymiar duchowy jest ponadczasowy i dotyczy każdej epoki.

dr Małgorzata Możdżyńska-Nawotka, kustoszka Działu Tkanin i Ubiorów MNWr
25 listopada 2026

Zapraszamy do lektury innych tekstów z cyklu „Intrygujące!” ➸

 

print